Улаанбаатар хотын түүхэн өнгө төрх, архитектурын үнэт өвийг илэрхийлдэг барилга байгууламжууд өнөөдөр цаг хугацааны хүрд, хот байгуулалтын шинэчлэлийн эгзэгтэй огтлолцол дээр ирээд байна. Архитектур гэдэг бол тухайн цаг үеийнхээ нийгмийн үнэт зүйл, гоо зүй, технологийг хадгалсан “чулуун шастир” юм.

Нэгэн цагт нийслэлийн соёл, иргэдийн нийгмийн амьдралын төв байсан эдгээр барилгууд өнөөдөр өөр өөр хувь тавилантай тулгарч байна. Зарим нь газрын хөрснөөс арчигдаж, зарим нь өнгө төрхөө өөрчилж, харин үлдсэн хэсэг нь “буулгах уу, үлдээх үү” гэх шийдвэрийн ирмэг дээр дэнжигнэж байна.

Хотын хөгжил, шинэчлэл зайлшгүй хэрэгтэй хэдий ч өнгөрснөө хадгалж үлдэх нь үнэ цэнийг бий болгож, өнгөрснийг сануулж, мартагдахаас хамгаалдаг. Тиймээс бид Улаанбаатар хотын түүхэн барилга байгууламжуудын хувь заяаг хөндөж дараах байдлаар ангилан цувралаар хүргэхээр зорилоо:

“Улаанбаатар хотын төв хэсэгт сүүлийн 200 жилийн түүх, хот байгуулалтын төвд нийт 56 барилга, архитектурын дурсгал бүртгэгдсэн бөгөөд эдгээр нь хотын өнгө төрх, архитектурын өвийг илэрхийлдэг. Өнөөдөр тэдгээрийн зарим нь хадгалагдан үлдсэн бол зарим нь устаж, өөрчлөлт орсон байна.”

Барилга байгууламжуудыг өнөөгийн байдлаар ангилбал:

1.    Нураасан – Ой санамжид л үлдсэн, түүх болон арчигдсан барилгууд

2.    Одоо байгаа ба хадгалагдсан – Түүхэн төрхөө хадгалж, үнэ цэнээ алдаагүй барилгууд

3.    Өөрчлөлт орсон – Шинэчлэгдэж, зориулалт болон төрх нь хувирсан барилгууд

4.    Буулгах эрсдэлтэй – Хувь заяа нь тодорхойгүй, буулгах шийдвэрийн ирмэгт буй барилгууд

Цуврал бүр тухайн барилгын түүхэн ач холбогдол, архитектурын онцлог, нийгмийн амьдралд гүйцэтгэсэн үүрэг болон өнөөгийн нөхцөл байдлыг тодруулж, хотын амьд ой санамж, иргэдийн амьдралын хэв маяг, соёлын үнэт зүйлс хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж буйг гэрчлэх зорилготой.

ЦУВРАЛ 1: Цаасан дээр л үлдсэн түүх 

 ЗҮҮН ХҮРЭЭНИЙ БҮЛГЭМИЙН БАЙШИН

Улаанбаатар хотын түүхэн барилгууд цувралынхаа эхний дугаарыг “Нураасан” ангилалд багтаж буй “Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийн байшин”-аар эхлүүлж байна.

Архитектур ба Түүхэн орон зай

1907 онд орос худалдаачин Копытовын захиалгаар баригдсан энэхүү хоёр давхар модон байшин нь Улаанбаатар хотын Зүүн хүрээний архитектурын өнгө төрхийг тодорхойлогч байв.

●    Хийцлэл: Европ болон Орос хийцийн нөлөө орсон, тухайн үеийн модон архитектурын ховор дурсгал.

●    Зориулалт: Доод давхарт нь дэлгүүр, дэн буудал ажиллаж, дээд давхарт нь эзэн нь амьдардаг байсан нь XX зууны эхэн үеийн хотын иргэдийн амьдралын хэв маяг, худалдаа арилжааны соёлыг харуулдаг.

Анх 1907 онд Улаанбаатар хотын Зүүн хүрээ буюу өнөөгийн Чингэлтэй дүүргийн нутагт баригдсан хоёр давхар модон хийцтэй барилга байсан бөгөөд анх орос худалдаачин Копытовын өмч байжээ. Доод давхарт нь дэлгүүр, дэн буудал ажиллаж, дээд давхарт нь эзэн нь амьдардаг байсан байна.

Харин 1918–1919 оны үед энэ байшинд Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид нууцаар цугларч, “Зүүн хүрээний нууц бүлгэм”-ийг байгуулан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн юм. Тус бүлгэмд С.Данзан, Д.Сүхбаатар зэрэг эх орончид оролцож, гадаадын ноёрхлыг эсэргүүцэх, тусгаар тогтнолоо сэргээх зорилготойгоор зохион байгуулалттай тэмцлийн эх суурийг тавьсан байдаг. 

Иймээс Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийн байшин нь Монголын орчин үеийн түүх, ялангуяа 1921 оны Ардын хувьсгалын эхлэлтэй салшгүй холбоотой Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцлийн ул мөр шингэсэн төрт ёсны түүхэн дурсгал юм. 

Хожим нь тус барилга Зөвлөлтийн байгууллагын мэдэлд шилжин, “Лениний клуб” болон ашиглагдаж, дараа нь номын сан зэрэг соёлын байгууллагууд байрлаж байсан байна. 

Нийгмийн амьдралд гүйцэтгэсэн үүрэг

Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийн байшин нь цаг хугацааны нугачаа бүрт нийслэлийн нийгмийн амьдралын хамгийн халуун цэг, иргэдийн хөлийн газар байсаар ирсэн юм.

●    Ардын хувьсгалын дараа тус барилга "Лениний клуб" нэртэйгээр үүдээ нээж, дараа нь номын сан, соёлын байгууллагуудын байр болсноор хотын сэхээтнүүдийн "оюуны уурхай" болон хувирсан юм. Эрдэм мэдлэг түгэж, шинэ цагийн боловсролтой иргэдийн цуглах, хөгжих гол газар болж байсан юм.

●    Чингэлтэй дүүргийн нутаг, хотын төв хэсэгт байрлах энэхүү барилга нь нийслэлчүүдэд үйлчилгээ үзүүлэх төв бөгөөд боловсрол, соёл, нийгмийн амьдралын "амьд" хэмнэлтэй салшгүй холбоотой, Үе үеийн иргэдийн оюуны болон соёлын амьдралд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан түүхэн төв байж нийгмийн амьдралд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Цаасан дээр л үлдсэн мөр

1994 оноос хойш Улаанбаатар хотын түүхэн жагсаалтаас 30 гаруй үл хөдлөх дурсгалыг хасаж, буулгасан байдгийн нэг нь Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийн байшин болж цаасан дээр л мөр нь үлдсэн юм.

Тус барилга, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын сайдын 2020 оны А/161 дугаар тушаалаар “Аймаг, нийслэлийн хамгаалалтад байх түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын жагсаалт”-д бүртгэгдсэн. Мөн Засгийн газрын 2008 оны 175 дугаар тогтоолоор нийслэлийн, НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн 2007 оны 197 дугаар тогтоол, Нийслэлийн Засаг даргын 2008 оны 357 дугаар захирамжаар дүүргийн хамгаалалтад тус тус авсан түүхтэй.

1988 он 

Зүүн хүрээний нууц бүлэг байрлаж байсан байшин

“Энэ тогтоол одоо ч хүчинтэй”

Гэвч Нийслэлийн засаг дарга Г.Мөнхбаярын үед: “Аймаг, нийслэлийн хамгаалалтад байх түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалын жагсаалт”-д байдаг Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийн байшинг 2011 оны долоодугаар сарын 13-нд буулгасан байдаг.

Өнөөдрийг хүртэл барилгыг буулгасан асуудалд хэн ч хариуцлага хүлээгээгүй нь соёлын өвийг хамгаалах эрх зүйн орчин хэр сул, хариуцлага тооцох тогтолцоо байхгүйгээс "буулгачхаад жагсаалтаас хасдаг" буруу жишиг тогтсон байна.

Бид юуг алдав?

Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийн байшинг устгаснаар бид,

●    Ой санамжийн хоосрол: Ард түмний тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцлийг гэрчлэх биет нотолгоо үгүй болов.

●    Судалгааны хомсдол: Тухайн цаг үеийн хийц, материал, архитектурын шийдлийг судлах боломж хязгаарлагдав.

●    Эдийн засгийн алдагдал: Улаанбаатар хотод 100-аас дээш жилийн настай, цогцолбор гудамж байхгүй байгаа нь соёлын аялал жуулчлал, шинэ ажлын байр бий болох боломжийг хааж байна.

●    Орон зайн соёлын дархлаа: Барилгыг нураахад тэр орон зайд шингэсэн хүмүүсийн дурсамж, түүхэн үнэ цэн хамт тасарсан. 

Маш ойлгомжтой байдлаар илэрхийлбэл,  бидэнд……… "Чин үнэн эх оронч сэтгэл алга".   

#Бага-Тойруу, Их-Тойруу бол Монгол Улсын түүхийн ой санамж, амин сүнс юм.  Түүхэн дурсгалаа хамгаалж үлдэх нь хотын "ялгарал" болохоос гадна ирээдүй хойч үедээ үлдээх соёлын өв байх ёстой. Харамсалтай нь, бидний хариуцлагагүй хандлага, түүхээ үл хүндэтгэх үнэлэмжгүй байдлын золиос болон  Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийн байшин цаасан дээр л үлдэж байна.

Зүүн хүрээний нууц бүлгэмийн байшингийн хувь заяа биднийг үлдсэн 50 гаруй түүхэн барилгаа хэрхэн нандигнан хайрлах ёстойг сануулсан "гашуун дохио" болж чадсан болов уу?.....

Энэхүү цуврал нь Улаанбаатар хотын архитектурын өвийг хамгаалах, иргэдийн түүхэн ой санамжийг сэргээхэд хувь нэмрээ оруулах зорилготой болно.