Архитектурын ертөнцөд жил бүр хамгийн онцгой хувь нэмэр оруулсан эрхэмд олгодог 100,000 ам.долларын шагнал болон хүрэл медалийн 50 дахь удаагийн түүхэн босгыг давсан ялагчаар Чилийн нэрт архитектор Смилян Радич Кларке тодорч, салбарынхаа түүхэнд нэрээ мөнхөллөө. 

Смилян Радич нь Прицкерийн шагналыг хүртэж буй Чили улсын хоёр дахь архитектор (2016 оны ялагч Алехандро Аравенагийн дараа) болж байна. Прицкерийн шагналын шүүгчдийн бүрэлдэхүүн түүний бүтээлүүдийг "Архитектурын шинэ хэллэг" хэмээн тодорхойлж, үндэслэлээ ийнхүү онцолжээ:

"Смилян Радич бол материал болон хэлбэр дүрсээр зоригтой туршилт хийгч нэгэн. Тэрээр уран барилгын сэтгэлзүйн нөлөөллийг хүн болон хүрээлэн буй орчны нарийн холбоотой гүнзгий нэгтгэж чаддагаараа хосгүй юм."

Шүүгчдийн албан ёсны дүгнэлтэд түүний архитектурын философийг "Түүний уран барилгууд түр зуурын мэт эмзэг мэдрэмж төрүүлэвч, цаг хугацааны сорилтыг даван туулах мэт язгуур бат бөх чанарыг нэгэн зэрэг агуулдаг. Энэ бол бидний амьдарч буй дэлхий ертөнцийн мөн чанар буюу хувьсамтгай бөгөөд мөнхийн байдлыг барилгын хэлээр дамжуулан илэрхийлсэн хэрэг юм" хэмээн маш уран тодорхойлсон байна.

Смилян Радич Кларке гэж хэн бэ?

Смилян Радич Кларке яг л зоосны хоёр тал шиг нэгэн. Нэг тал нь түүний угсаа гарал, соёл, удамшлыг илтгэх бол нөгөө тал нь өөрийн бүтээсэн цоо шинэ ертөнц, архитектурын замналыг өгүүлдэг. 

Тэрээр 1965 онд Чилийн Сантьяго хотод цагаач гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний эцэг Хорватын алдарт цагаан чулууны эх нутаг болох Брач арлаас, харин эх нь алс холын Их Британиас гаралтай.

Эцэг эхийнх нь энэ эрс тэс соёл нь түүнд "Хаана харьяалагдах вэ?" гэсэн асуултыг багаас нь тавихын сацуу, асуултын хариулт нь түүнийг хаана харьяалагдаж, хэн байхаа олох урт аяллыг эхлүүлэхэд хүргэсэн байна. Тэрээр аялалынхаа төсгөлд өөрийн харьяаллыг "үндэс" гэж нэрлэжээ.

Энэ тухайгаа тэрээр,

“Заримдаа чи өөрийн үндсийг өөрөө бий болгох хэрэгтэй. Энэ нь чамд эрх чөлөөг өгдөг,” — Смилян Радич

Түүний энэ багаасаа мэдэрсэн “үндэсгүй” гэх мэдрэмж, тэнүүлч соёл нь түүний архитектурт тод тусгагддаг. Барилгууд нь нүүдэлчдийн оромж шиг түр зуурын, эмзэг атлаа Андын нурууны чулуу шиг бат бөх, язгуур шинжийг агуулдаг. Радич философи, уран зохиол, домгийг барилгын хэл рүү хөрвүүлж, өөрийн “эх газар”-ыг байнга шинээр бүтээдэг нүүдэлчин болжээ.

Санаанууд зүйлс дотор оршдог

Смилян Радич багадаа ихэнх цагаа зураг зурж өнгөрүүлдэг, дүрслэх урлагт дуртай хүүхэд байжээ. Тэрээр энэ тухайгаа эргэн дурсахдаа архитектурыг анхнаасаа "зорилго" болгоогүй, харин орчин тойрноо ажиглах, түүнийгээ цаасан дээр буулгах дуртай байсан нь энэ мэргэжил рүү хөтөлсөн гэж тайлбарладаг.

Түүний амьдралыг өөрчилсөн нэгэн сонирхолтой үйл явдал 14 настайд нь тохиолджээ. Сургуулийнх нь урлагийн багш түүнд "барилгын зураг төсөл гаргах" даалгавар өгсөн байна. Хэдийгээр энэ нь энгийн л хичээлийн даалгавар байсан ч Радич үүнд маш их сонирхолтойгоор хандаж, орон зайг хэрхэн зохион байгуулж болохыг анх удаа мэдэрчээ. Энэхүү даалгавар хожим түүний хийх асар том төслүүдийн "анхны оч" байсан юм.

Смилян Радичийн Прицкерийн шагналын тавцанд хүрэх зам тийм ч дардан байсангүй. Тэрээр Чилийн Пап ламын их сургуульд (PUC) Архитектурын чиглэлээр суралцаж байхдаа төгсөлтийн шалгалтандаа бүдэрч байсан удаатай. Гэвч энэхүү "бүтэлгүйтэл" нь түүнд зогсолт биш, харин өөрийгөө нээх шинэ үүдийг нээж өгчээ. Тэрээр Венец рүү явж, Венецийн Архитектурын дээд сургуульд (IUAV) архитектурын түүх судлан, дэлхийгээр аялан өөрийн мэдрэмжийг хөглөсөн бөгөөд энэ л үеийг өөрийн боловсролын хамгийн үнэтэй, хамгийн чухал хэсэг хэмээн үздэг. Тэрээр аяллаа дуусгаад эх орондоо эргэн ирж, 1989 онд сургуулиа амжилттай төгсөн архитектор мэргэжлээ албан ёсоор хүртсэн юм.

Оюутан байхдаа тэрээр амьдралынхаа хамгийн чухал хүн болох уран барималч Марсела Корреатай танилцсан юм. Сонирхолтой нь, Марсела анх түүний архитектурын захиалагч байсан бөгөөд хамтын ажиллагааны явцад тэд бие биедээ татагдаж, хожим нь гэр бүл болжээ. Марсела бол Радичийн бүхий л бүтээлийн "зөвлөх", салшгүй хамтрагч нь юм.

1995 онд Сантьяго хотод өөрийн нэрэмжит студийг байгуулсан юм. Тэрээр барилгын "гар хийц" (craftsmanship) буюу нарийн чанарыг алдагдуулахгүйн тулд студиэ өнөөг хүртэл зориуд "жижиг, дотно" хүрээнд хадгалсаар ирсэн нь түүний уран бүтээлч чанарыг илтгэнэ. Түүний студид цөөн тооны архитекторууд ажилладаг бөгөөд энэ нь төсөл бүрт өөрийн гараар хүрэх, материалын бүтэц бүрийг амьдаар мэдрэх боломжийг түүнд олгодог байна.

Смилян Радич хийсвэр санааг бодит материал болгон амилуулах тэмүүлэл, өөрийн гэсэн "үндэс"-ийг бие даан босгох бүтээлч эрх чөлөө, болон архитектурын философи, түүх, урлагийг нэгтгэдэг олон талт шинж чанарт хөтлөгдөн энэхүү мэргэжлийг сонгосон гол шалтгаан гэж онцолдог.

"Casa Chica"

Радичийн архитектурын гараа маш даруухан атлаа туйлын зоримог байлаа. Түүний анхны бүтээл болох "Casa Chica" (1997) нь ердөө 24 м² талбайтай жижиг байшин байв. Энэхүү байшинг тэрээр эхнэр, нэрт уран барималч Марсела Корреатай хамтран Андын нурууны Вилчес хэмээх зэрлэг байгальтай бүсэд, өөрсдийн гараар босгожээ.Хэдийгээр энэ нь тэдний амралтын байшин (weekend house) буюу уулын жижиг оромж байсан ч Радичийн хувьд барилгын материал (мод, төмөр, шил) хүний биеийн хүч, хөдөлмөртэй хэрхэн харьцдагийг биеэрээ мэдрэх "амьд лаборатори" болсон юм. Тэд ямар ч туслах ажилчингүйгээр байшингаа барьсан нь архитектурыг онолоос илүү "мэдрэмж, биеийн хүч" гэж хардаг түүний үзлийг бататгасан туршилт байлаа.

Барилгын дотоод зохион байгуулалт туйлын минималист бөгөөд хүн байгальтай хамгийн ойр байж, архитектур нь хүнийг хамгаалагч "бүрхүүл" төдий зүйл гэдгийг эндээс мэдэрч болно. "Casa Chica" архитектурын ертөнцөд "зоримог" гэж үнэлэгддэг хэд хэдэн шалтгаан бий:

"Casa Chica" төсөл нь том, сүрлэг байгууламж руу тэмүүлдэг уламжлалт хандлагыг сөрж, өчүүхэн жижиг орон зайд ч агуу санаа багтаж болдгийг батлан харуулсан төдийгүй хямд, энгийн материалуудыг уран сайхны өндөр түвшинд ашиглаж байгалийн тогтоцтой нь төгс уусгаж чадсан юм. Архитектор болон уран барималч хоёр хамтран байшинг "уран баримал" мэтээр урласан нь түүний ирээдүйн "Teatro Regional" эсвэл "Serpentine Pavilion" зэрэг нүсэр бүтээлүүдийнх нь суурь философи болон төлөвшжээ.

Түр зуурын орогнол

Радичийн архитектурын гол концепц нь "хаалт" (enclosure) буюу орогнолын тухай язгуур ойлголт юм. Тэрээр барилгыг хүний "эмзэг байдлыг" хамгаалах тогтвортой орон зай гэж үздэг. Түүний бүтээсэн орон зайнууд нь "түр зуурын" мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг ч дотроо амар амгалан, агуй мэт аюулгүй өвөрмөц мэдрэмж, бүтээлч "харизма"-г агуулдаг.

Үндэсгүй газраас үндэс бүтээх

Смилян Радич 2017 онд тэрээр архитектурын хил хязгаарыг сорьсон, туршилт төслүүдийг дэмжих зорилгоор "Fundación de Arquitectura Frágil" (Эмзэг архитектурын сан) байгууллагыг үүсгэн байгуулжээ. Энэхүү сан нь архитектурыг тасралтгүй хувьсан өөрчлөгдөж байдаг хамтын үйл явц гэж үздэг түүний гүн бат итгэл үнэмшлийн илэрхийлэл юм.

Түүний 2026 оны Прицкерийн шагналын эзэн болсон нь дэлхий дахинд нэгэн чухал сануулгыг өглөө. Архитектур гэдэг техник технологийн дэвшил, нүсэр бетон байгууламж байхаа больж, хүний нарийн мэдрэмж, эмзэг байдал болон байгаль орчны чимээгүй харилцааг илэрхийлэх "язгуур урлаг" гэдгийг тэрээр дахин бататгаж чадлаа.

Онцлох бүтээлүүд

Түүний карьерын туршид хийсэн олон бүтээл олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн:

●    Serpentine Gallery Pavilion (Лондон, 2014): Байгалийн аварга чулуунууд дээр байрлуулсан тунгалаг шилэн бүрхүүл.

●    Teatro Regional del Biobío (Чили): Шөнийн цагт дотроосоо гэрэлтэх "дэнлүү" мэт соёлын орон зай.

● The Boy Hidden in a Fish (Венецийн биенналь, 2010): Хүний сэтгэлзүйн нуугдмал мэдрэмжийг илэрхийлсэн инсталляц.

●    VIK Winery (Чили): Байгалийн тогтоцтойгоо төгс ууссан, урсгал ус ба чулуун зохиомжит дарсны үйлдвэр.

Смилян Радич Кларке бүтээлүүдээрээ дамжуулан “Аливаа зүйл хэдий чинээ эмзэг байна, төдий чинээ үнэ цэнтэй бөгөөд хүнлэг байдаг” гэдгийг ертөнцөд тунхаглаж, үндэсгүй газраас үндэс бүтээх архитектурын бас нэгэн гайхамшгийг бидэнд мэдрүүллээ.

Смилян Радич Кларке-ийн хүртсэн бусад томоохон шагналууд:

●    Arnold W. Brunner Memorial Prize (2018)

●    Пан-Америкийн архитектурын биенналийн Гран-при (2022)

●    American Institute of Architects-ийн хүндэт гишүүн