Монгол Улсын барилга, дэд бүтэц, төрийн захиргааны салбарт олон арван жил хөдөлмөрлөж, их барилга бүтээн байгуулалтын салбарт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрхэм бол Монгол Улсын Гавьяат барилгачин Батсүхийн Бямбажав юм.  Тэрээр Улсын барилгын зургийн төв институтийн техникчээс ажлын гараагаа эхэлж, бригадын дарга хүртэл дэвшин ажилласан төдийгүй Нийгмийн шилжилтийн он жилүүдэд Засгийн газрын шийдвэр, хууль тогтоомжийн төслийг боловсруулах, бодлогын баримт бичиг найруулах ажлуудыг гүйцэтгэж  байв.

Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт түшмэл, референтээс эхлэн яамдын газрын дарга, Барилга, хот байгуулалт, нийтийн аж ахуйн газрын дарга, мөн Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны дэд дарга зэрэг хариуцлагатай албуудыг хашсан туршлагатай төрийн зүтгэлтэн юм.Эрхэлсэн ажил, эзэмшсэн мэргэжилдээ эзэн болж Зөвлөхийн туршлага, шинэ цагийн ололт дэвшлийг нэгтгэж яваа түүнийг энэ удаагийн VIP зочноор онцоллоо. 

Юуны түрүүнд Монгол Улсын гавьяат барилгачин цол тэмдэг хүртсэн явдалд баяр хүргэе! Та ажил амьдралын гараагаа хэрхэн эхэлж байсан бэ? 

Би 1975 онд тухайн үеийн Барилга архитектурын комиссын томилолтоор ЗХУ- ын  Свердловск хотын Уралын политехникийн дээд сургуулийн Барилгын факультетад суралцаж байлаа. Сургуулиа төгсөөд 1982 онд Улсын Барилгын Зургийн Төв Институтийн Инженерийн байгууламж, шугам сүлжээний товчоонд техникчээр ажилд орж, 500 төгрөгийн цалинтай ажлын гараагаа эхэлсэн. Улсын Барилгын Зургийн Төв Институт нь тухайн үед 800 орчим ажилтантай, инженер техникийн өндөр боловсролтой сэхээтнүүд төвлөрсөн томоохон байгууллага байлаа. Тухайн үед бүх социалист орон буюу  Орос, Хятад, Куба, Югослав, Румын, Унгар, Болгар, Чехсловак, Герман, Польш  зэрэг олон улс оронд боловсрол эзэмшсэн архитекторууд бүгд энд ажилладаг байсан. Тухайн үед Монгол Улс барилгын анхны санаа /idea/ гаргадаг архитекторуудаа гадаад улсад сургаж байсан нь барилгын салбарыг хөгжүүлэх тухайн үеийн боловсон хүчнийг чанартай бэлтгэж байсан “сүрхий” бодлого байсан гэж боддог юм. 

Би тэр үед гэр бүлгүй, залуу байсан тул байнга л томилолтоор явж, зураг төслийн ажлаа гүйцэтгэхийн зэрэгцээ зохиогчийн хяналт хийж, үйлдвэрлэл болон барилгын бодит  явцтай танилцаж явдаг байлаа.  Сургууль төгсөж ирсэн жилийнхээ намар нь Завхан аймагт зохиогчийн хяналтын ажлаар албан томилолтоор  тухайн үеийн Нийтийн аж ахуй, үйлчилгээний яамны Барилга захиалагчийн товчооны дарга Банзар ахалж, орос мэргэжилтний хамт ажилласан юм. Энэ хяналтын явцад зураг төслөөр “бетон ялуу” тавих байтал “модон ялуу” тавьсныг солих шаардлагатай гэсэн яриа өрнөхөд би “ялуу” гэдэг үгийг мэдэхгүй залуу инженер байлаа. Ажилд орсон даруй  Киевээс ирсэн мэргэжилтэн Свердликов гэдэг мэргэжилтнийг дагалдан  хамтран Өндөрхааны цэвэрлэх байгууламжийн технологийн зураг төсөл, тооцоон дээр ажилласан юм. Сургуульд сурсан онолоос өөр мэдлэггүй байсан би богино хугацаанд туршлагатай сайн мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажилласны хүчинд мөн зохиогчийн хяналтыг барилгын талбайд практик мэдлэг туршлага  хуримтлуулж, их ч зүйл сурч байлаа. 

 Мөн тухайн үед Ерөнхий төлөвлөгөөний товчооны архитектор, эдийн засагч манай товчооны инженер гэсэн бүрэлдэхүүнтэй баг  сумын төвүүдийн хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөө боловсруулах судалгааг хийдэг байсан юм. Би энэ ажлын хүрээнд Монгол Улсынхаа ихэнх аймаг, сумдаар явж, орон нутгийн хүний нөөц, эдийн засгийн нөөц, байгалийн нөөц зэрэг бүх л хүчин зүйлсийг цогцоор нь судалж асар их мэдээлэл, туршлага хуримтлуулсны зэрэгцээ эх орноороо бахархах сэтгэл маань улам өргөжсөн  юм даа.. 

Ингээд Улсын Барилгын Зургийн Төв Институтэд техникээс инженер бригадын дарга хүртэл дэвшин ажиллаж, 1990 онд Москва хотод Монгол Улсын Элчин сайдын яамны дэргэдэх Худалдааны газрын харьяа “Монгол төсөл товчоо”-нд томилогдон ажилласан. Харин намайг буцаж ирэхэд нийгэм эдийн засгийн байдал өөрчлөгдөж, Улсын Барилгын Зургийн Төв Институт ягаан тасалбараа хувьчлагдсан байв.  

“... ХОНГИЛЫН ҮЗҮҮРТ ГЭРЭЛ ХАРАГДАЖ БАЙНА…”

Шинэ Үндсэн хууль батлагдаж манай улс парламентын засаглалтай болж, шинэ хуулиуд батлагдаж байсан. Та тэр үед ямар чиг үүрэгтэй ажиллаж байв?

1993 онд би Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын (ЗГХЭГ) Төрийн захиргааны байгууллагуудын удирдлага, зохицуулалтын хэлтэст барилгын асуудал хариуцсан Засгийн газрын түшмэлээр томилогдсон.  Миний хувьд Засгийн газрын шийдвэр, хууль, тогтоомжуудын төслийг боловсруулах, найруулах, редакц хийх ажлыг хийдэг байсан учраас баримт бичиг боловсруулах туршлага, хууль эрх зүйн чиглэлийн мэдлэг илүү хуримтлуулсан цаг үе юм.  

1992-2000 оны хооронд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, түүнд нийцүүлэн суурь хууль буюу Засгийн газрын тухай, УИХ-ын тухай, Шүүхийн тухай, Прокурорын тухай болон Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай гэх мэт бүх л суурь хууль, бусад хууль тогтоомжууд боловсруулагдаж, батлагдаж байсан. Хот байгуулалтын тухай болон Барилгын тухай хуулийн төслийг 1993 оны 8 дугаар сарын 3-ны өдөр Засгийн газарт хэлэлцүүлэн УИХ-д өргөн барьсны 5 жилийн дараа буюу 1998 оны 8 дугаар сарын 7-ны өдөр батлагдаж байсан түүхтэй.  Энэ бүх хууль тогтоомжийтөслүүдийг хэлэлцэхийн тулд Засгийн газрын хурал өглөө 8 цагаас шөнийн 2 цаг хүртэл үргэлжилдэг байлаа. Тухайн үед одоогийнх шиг элбэг дэлбэг хоол унд байхгүй учир чихэртэй байхуу цай л уудаг байв. 

Ерөнхий сайд П.Жасрай гуай хэлэлцүүлж буй баримт бичгийг нэг бүрчлэн өөрөө нягтлан уншиж, монгол бичгээр тэмдэглэл хийгээд өгдөг байлаа. Тэр үед бүх нийтээрээ монгол бичиг сурах хөдөлгөөн өрнөж байсан ч би өөрөө сайн уншиж чаддаггүй байсан. Гэхдээ манай газарт Багшийн дээд сургуулийн монгол хэлний анги төгссөн хүмүүс маань бидний бичсэн үг, үсгийн алдааг засаж, цэг таслалыг зөв болгодог байв. 

Тэр үеийг П.Жасрай гуай “хонгилын үзүүрт гэрэл харагдаж байна” гэж хэлсэн байсан. Үнэхээр тийм л цаг үе байлаа. Ерөнхий сайдын захирамжаар Улаанбаатар- Алтанбулаг чиглэлийн авто замыг байнгын ашиглалтад авах комиссын нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллав. 2000 он. 

Улсын төсөв мөнгө бага, эдийн засгийн уналттай цаг үед  Барилга, хот байгуулалт нийтийн аж ахуйн газрыг хэрхэн удирдаж, ямар бодлого баримталж ажилладаг байсан бэ? 

Тухайн үед “Үйлдвэр хоршоолол” нэртэй, одоогийн ойлголтоор бол төрийн бус байгууллагын хэлбэртэй байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд эдгээрт цаг засвар, гутал засвар, хувцас засвар, оёдол, үсчин, барилгын засвар зэрэг олон төрлийн жижиг үйлчилгээ эрхлэгчид багтаж байв. Эдгээр мэргэжлийн хүмүүс хоршоо хэлбэрээр нэгдэн ажиллаж байсныг улс мэдэлдээ авч жижиг үйлчилгээний салбарыг нэгдсэн удирдлагаар хангах зорилгоор  1973 онд Нийтийн аж ахуй, үйлчилгээний яам байгуулагдан. тэднийг уг яамнаас нэгдсэн бодлогоор зохицуулдаг байсан.

1990-ээд оны эхэн үеийн өмч хувьчлалын хүрээнд Нийт аж ахуйн үйлчилгээний яам татан буугдаж, 1996 онд Нийтийн аж ахуйн агентлаг байгуулагдаж, даргаар нь өмнө нь тус яамны хөрөнгө оруулалт хариуцсан орлогч сайдаар ажиллаж байсан Б.Жигжид томилогдсон. Мөн энэ үед Барилга-архитектурын газар шинээр байгуулагдаж, даргаар нь б.Лхагвасүрэн томилогдон ажилласан.

Харин 2000 онд дээрх хоёр байгууллагыг нэгтгэн Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг-Барилга, хот байгуулалт, нийтийн аж ахуйн газар болгон өөрчлөн зохион байгуулж, тус байгууллагын даргаар би томилогдон ажилласан. Манай байгууллага нь дотоод зохион байгуулалтын хувьд барилга, зураг төсөл, нийтийн аж ахуй, хөрөнгө оруулалт, захиргаа, сургалт, норм норматив зэрэг үндсэн хэлтсүүдтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж, чиглэл тус бүрийн мэргэжлийн дарга, ажилтнууд хариуцан ажилладаг байсан.

Нийт аж ахуйн үйлчилгээний салбар нь орон нутгийн орон сууцны ашиглалт, ус хангамж, ариутгах татуурга зэрэг үйлчилгээг хариуцдаг байсан. Монголын нөхцөлд тухайн үед зөвхөн ус хангамжаар хязгаарлагдахгүй, орон нутгийн дизель цахилгаан станц, халаалтын зуух зэрэг дэд бүтцийн чухал объектуудыг мөн хариуцан ажиллаж байсан юм.
Тухайн үед улсын төсөв, хөрөнгө оруулалт бага байсан учраас хөдөө, сумдын нийтийн аж ахуйн үйл ажиллагааг тасалдуулахгүй хэвийн явуулахад олон асуудлууд тулгардаг байлаа. Ялангуяа ус, цахилгаан, дулааны үнийг нэмэх шаардлага үүсэхэд иргэдийн амьжиргаанд шууд нөлөөлөх тул хамгийн хүндрэлтэй байсан. Тиймээс гадаадын зээл, тусламж авах боломжуудыг эрж хайж эхэлсэн. Тухайлбал, Азийн хөгжлийн банк, Дэлхийн банкны санхүүжилттэй төслүүдийн хүрээнд аймгийн төвүүдийн ус хангамж, бохир ус цэвэрлэх байгууламжийг шинэчлэх, сайжруулах ажлуудыг үе шаттайгаар хэрэгжүүлсэн. 

Мөн гадаад хэлний мэдлэгтэй залуучуудаар төсөл бичүүлж, Францын Засгийн газар, ЖАЙКА, КОЙКА зэрэг байгууллагуудад хүргүүлж, 16 мянгаас 80 мянган ам.долларын дүнтэй олон жижиг төслүүдийг амжилттай хэрэгжүүлж байлаа. Жишээлбэл, Францын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар орон нутгийн усны чанарыг сайжруулах төслүүд хэрэгжүүлсэн. Тухайлбал, усны хатуулаг өндөртэй бүс нутагт ус зөөлрүүлэх, цэвэршүүлэх зориулалттай, тоног төхөөрөмжийг Монголд нэвтрүүлж, ойролцоогоор 5 сая франкийн дэмжлэг авч хэрэгжүүлсэн жишээ бий. 

Ингэж олон улсын байгууллагуудын дэмжлэгийг авч улсын төсөвт нэмэлт ачаалал үүсгэхгүйгээр орон нутгийн төслүүдийг санхүүжүүлж, нийтийн аж ахуйн салбарын хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан гэж бодож байна. 

Норм нормативын ямар бичиг баримт боловсруулж байсан бэ?

Тэр үед өндөр барилгын норм, стандартыг боловсруулах шаардлага гарсан. Анх Оросын Холбооны Улсын нормыг суурь болгон ашиглаж Японы  Барилгын хөгжлийн төв төрийн өмчит байгууллагуудаас  дэмжлэг авч тэдний профессор, зөвлөхүүд хичээл зааж, туршлагаа хуваалцаж шинэ норм боловсруулж байсан. Энэхүү ажлыг манай агентлаг ажиллаж байсан болон хамгийн туршлагатай конструктор инженер, архитектор, ус хангамж, гэрэлтүүлэг, агаар сэлгэлтийн зөвлөх инженер 11 мэргэжилтнүүд хамтран гүйцэтгэсэн. . Тус төсөл нь Монголд өндөр барилгын норм, шаардлагыг Монголын нөхцөлд тохируулан боловсруулах, барилгын аюулгүй байдал, бүтээц зэрэг бүх талын асуудлыг шийдвэрлэж байлаа. 

ГАЗРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ БОЛОН ХОТ БАЙГУУЛАЛТЫН ТУХАЙ ХУУЛИЙГ ХООРОНД НЬ УЯЛДУУЛАХ ХЭРЭГТЭЙ 

Хот байгуулалтын салбарт тухайн үед хэрэгжүүлсэн гол төсөл, арга хэмжээ, шийдвэрүүд юу байсан бэ? 

Хот байгуулалтын салбарын хууль, эрх зүйн орчин 1998 онд бүрдэж эхэлсэн.  Тухайн үед Оросын Градостроительный кодексыг орчуулж, анхны хуулийг боловсруулсан. Оросууд энэ хуулиар хот төлөвлөлт, барилга байгууламжийн зураг төсөл, барилга угсралтын ажил зэрэг бүхий л салбарын асуудлыг нэгтгэн зохицуулдаг байна. Харин манай улс Хот байгуулалтын тухай болон Барилгын тухай хуулиа  тусад нь боловсруулсан. 

Ингээд Хот байгуулалтын тухай хуулийн дагуу  Засгийн газрын 2002 оны 2002 оны 2 дугаар сарын 26-ны өдрийн 28 дугаар тогтоолоор “Улаанбаатар хотыг 2020 он хүртэл хөгжүүлэх ерөнхий төлөвлөгөө”-г  баталсан. Гэвч уг төлөвлөгөөг баримтлахгүй хууль зөрчиж барилгууд баригдаж эхэлсэн тул 2004 онд Хот тосгоны төлөвлөлт, барилгажилтын норм ба дүрэм боловсруулан баталж, 2008 онд Хот байгуулалтын хуулийг шинэчлэн найруулгыг батлуулсны дараа  .Улаанбаатар хотыг 2020 он хүртэл хөгжүүлэх ерөнхий төлөвлөгөөний тодотгол, 2030 он хүртэлх хөгжлийн чиг хандлагын баримт бичгийг УИХ-ын 2013 оны 23 дугаар тогтоолоор батлуулсан. Гэвч энэ хууль, баримт бичиг хэрэгждэггүй байдал хэвээр л байна. 

Үүний гол асуудал нь газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө, хот төлөвлөлтийн ерөнхий төлөвлөгөө хоорондоо уялдаагүйд байна. Энэ нь Газрын тухай хууль болон Хот байгуулалтын хууль хоорондоо уялдаагүй, газар олголт, барилгажилтын зохицуулалт хангалтгүй байгаагийн илрэл юм.

 Уг нь зүй тогтлоороо эхлээд хот, суурин газрын төлөвлөлтийг иж бүрнээр нь боловсруулж, үүний дараа тухайн төлөвлөгөөнд нийцүүлэн газрыг олгох ёстой. Өөрөөр хэлбэл, гудамж, зам, дэд бүтцийн шугам сүлжээний байршлыг урьдчилан тодорхойлж, нийтийн эзэмшлийн талбайг бүрэн төлөвлөсний үндсэн дээр газар олголт хийгдэх нь зөв. 

Хот, суурин газрын эзлэх талбай нь Монгол Улсын нийт нутаг дэвсгэрийн маш бага буюу ойролцоогоор 0.1 хувьтай тэнцдэг. Тэдний ажлын гол ачаалал нь хөдөө аж ахуй, газар тариалан, уул уурхайн болон усны нөөцийн газар зэрэг илүү өргөн хүрээтэй, олон асуудалтай ажилладаг учир суурин газрын газар төлөвлөлт тийм чухал биш гэж Газар зохион байгуулалтын байгууллагын мэргэжилтнүүд тайлбарласан удаа байдаг. Ер нь “малгай хууль” байхгүйгээс салбар бүр өөр өөрийн зохицуулалттай, харилцан уялдахгүй байна. Уг нь хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөгөө боловсруулаад дараа нь Хэсэгчилсэн ерөнхий төлөвлөгөө гаргаж, барилгын зураг төсөл боловсруулах гэсэн үе шатаар явах нь зөв.

 28 - р сургуулийн 10а ангийн багш Монгол Улсын гавьяат багш Ц.Хандын хамт 2000 он /Ангийн дарга, Соёлч нөхөрлөлийн ахлагч/

Барилга, хот байгуулалтын салбарын төрийн байгууллагуудын бүтэц, уялдаа холбоо хэр үр дүнтэй ажиллаж байгаа вэ? 

Одоогийн байдлаар Барилгын хөгжлийн төв нь төрийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газрын хэлбэрээр ажиллаж, үндсэндээ ашиг, орлогын төлөвлөгөө биелүүлэхэд чиглэж байна. Өөрөөр хэлбэл Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газраас “энэ жил тэдэн төгрөгийн ашигтай ажилла” гэсэн төлөвлөгөө баталж өгдөг, түүнийг биелүүлэх тогтолцоонд орчихсон.

Үүнээс гадна төрийн захиргааны байгууллага нь Төрийн албаны тухай хуулийн дагуу мерит зарчим /эрх мэдэл, танил талаараа бус, мэдлэг, ур чадвар, туршлага, гүйцэтгэлийн үндсэн дээр шат дараатай тушаал дэвших/ - д тулгуурлан ажиллах ёстой байдаг. Энэ хүрээнд мэргэжилтэн хүн эхлээд төрийн өмчит аж ахуйн тооцоотой газар эсвэл ХХК - д ажиллаж туршлага хуримтлуулаад, дараа нь шалгалт өгч Засгийн газрын агентлагт орж цаашлаад шатлан дэвшиж, яаманд ажилладаг тогтолцоо байх ёстой. Гэтэл агентлагийн тогтолцоогүй болсноор мерит зарчмаар ажиллах боломжгүй буюу Төрийн албаны хууль хэрэгжих боломжгүй болсон гэсэн үг. Үүнээс болоод одоо яамны дарга нар ихэнх нь түр орлон гүйцэтгэгч гэж явж байгаа шүү дээ. 

Барилгын салбарын бодлогын хэрэгжилтийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэх төрийн захиргааны байгууллага буюу Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлагийг байгуулах шаардлага  байгаа юм. 

УИХ-ын 1996 оны 38 дугаар тогтоолоор ."Монгол Улсын төрөөс Засгийн газрын үйл ажиллагааны чиглэл, бүтцийн ерөнхий тогтолцооны өөрчлөлт, шинэчлэлийн талаар баримтлах бодлого"-ыг баталж салбарын төрийн захиргааны бүтэц, зохион байгуулалтыг тодорхой зааж өгсөн байдаг. Харамсалтай нь энэхүү батлагдсан бодлогын баримт бичгийг өнөөдрийг хүртэл бүрэн хэрэгжүүлээгүй л байна. 

ЦЭВЭР УСНЫ НӨӨЦӨД АЮУЛ УЧРУУЛАХ ГАЗРЫН ЗӨВШӨӨРӨЛ, БАРИЛГА БАРИХ ЗӨВШӨӨРЛИЙГ ОЛГОЖ, БАРИЛГЫН КОМПАНИУД БАРИЛГАА БАРЬСААР …” 

Нийтийн аж ахуйн салбар, тэр дундаа усны нөөцийн байдал ямар нөхцөл байдалд байна вэ? 

Монгол Улсад усны салбарын удирдлага, зохицуулалт салангид, нэгдмэл бус байдалтай хэвээр байна. Тухайлбал, бэлчээр болон газар тариалангийн ус хангамжийг Хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам,  гол мөрөн, нуур, байгалийн усны нөөцийг Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, харин хот суурины ус хангамж, ариутгах татуургын үйлчилгээ нь Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яамны харьяанд байна. Үүнээс гадна усны нөөцийг эрчим хүчний зориулалтаар ашиглах, тухайлбал усан цахилгаан станц (УЦС)-ын асуудлыг Эрчим хүчний яам хариуцдаг.

Усны тухай хуулийн агуулгыг авч үзвэл, голчлон гол мөрөн, нуур, цөөрөм, булаг шанд зэрэг байгалийн усны нөөцийг хамгаалах асуудалд төвлөрсөн байдаг. Харин хот суурины ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээний асуудал нь тусдаа зохицуулалттай. Нийслэлийн хэмжээнд ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээний үйл ажиллагааг Ус сувгийн удирдах газар (УСУГ) хариуцан хэрэгжүүлдэг бол аймгуудын хувьд ихэнхдээ бие даасан, зөвхөн ус хангамж, ариутгах татуургын үйлчилгээ эрхэлсэн орон нутгийн компаниуд хариуцан ажиллаж байна.

Ингээд харахаар усны салбарын бодлого нэгдмэл бус байгууллага бүр өөрийн чиг үүрэг, ашиг сонирхолд нийцүүлэн хууль, журам боловсруулж хэрэгжүүлж байна. 

Усны менежментийг сайжруулах чиглэлээр арга хэмжээ авч байгаа вэ? 

1993–1994 онд гүний усны түвшин доошлоод Улаанбаатар хотын хорооллын орон сууцад цоргоноос нь ус гоожихоо больж байлаа. Тухайн үед Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллага (JICA)-ын дэмжлэгтэйгээр одоо “Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн” ОНӨТҮГ-ийн байршилд байгаа гүний худгуудыг шинэчилж, насосуудыг солих, өргөлтийн насос станцуудыг сайжруулах зэрэг арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн. Ингэснээр усыг төвлөрсөн усан сан руу шахаж, улмаар хотын хорооллуудыг усаар хангах боломжийг сэргээж байв. Ахиад ийм явдал тохиолдохыг үгүйсгэхгүй. 

Монгол Улсад усны менежментийг сайжруулах чиглэлээр Голландын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар “Усны менежментийн төлөвлөгөө” боловсруулах төсөл 2009–2012 оны хооронд хэрэгжиж “Монгол Улсын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн арга хэмжээний төлөвлөгөө”-г Засгийн газрын 2013 оны 389 дүгээр тогтоолоор баталсан. Төслийн олон улсын мэргэжилтнүүдийн зүгээс хэд хэдэн чухал зөвлөмж өгсөн. Тухайлбал, газрын гүний усыг хэт их ашиглахгүй байх, учир нь энэ нь 1000 жилд бий болдог байгалийн нөөц шүү гэдгийг хэлсэн. Мөн гадаргын усыг хуримтлуулах усан сан, далан байгуулах, гадагшаа усаа урсгахгүй аль болох нутагтаа үлдээж ашиглах бодлого баримтлах шаардлагатайг зөвлөсөн.  Гэтэл энэ баримт бичгийг хэн ч ил гаргаж ирэхгүй, хэрэгжүүлэхгүй, сурталчлахгүй л байна. 

1990-ээд оны эхэн үед  Гачууртын хавцалд өндөр хоёр уулын хооронд байгалийн хөндийг ашиглан гадаргын усыг төвлөрүүлэх далан барих зураг боловсруулж, бэлэн болсон. Гэвч газар хөдлөлт болбол Улаанбаатар тэр чигтээ үерт автана гэж үзэж энэ төслийг гацаасан. Гэтэл өнөөдөр тэр бүсэд битүү айл амьдардаг болсон байна. Энэ нь ямар аюул дагуулж байна вэ гэхээр  Туул гол руу энэ айлуудын бохир урсаж, голын дагуух “сэвсгэр хөрс” -руу нэвчиж орно. Өнөөдөр Улаанбаатар хотын ус хангамж нь үндсэндээ Туул голын сав газрын усны нөөцөд тулгуурладаг гэдгийг бүгд мэдэж байгаа. Гэтэл одоо захаас нь мөлжөөд л барилга барьсаар, маш олон айлууд суурьшаад л байна. 

Уг нь архитекторууд, барилгын инженерүүд, төсөвчид бүгд ёс зүйн дүрэмтэй, төрийн албан хаагчид бүр ёс зүйн хуультай. Гэтэл өнөөдөр цэвэр усны нөөцөд аюул учруулах газрын зөвшөөрөл, барилга барих зөвшөөрлийг олгож, барилгын компаниуд барилгаа барьж байна. Үүний гол шалтгаан нь хариуцлагын тогтолцоо хангалтгүй байна. Зөрчил гаргасан тохиолдолд Зөрчлийн тухай хуулиар оногдуулах торгуулийн хэмжээ маш бага байдагтай холбоотой. 

Швед Улсад төрийн албаны сургалт, 1994 он 

Та Барилгын тухай хуулийг боловсруулахад оролцсон хүний хувьд энэ чиглэлд ямар өөрчлөлт шинэчлэлтүүдийг оруулсан бэ? 

Монголын Барилгын Инженерүүдийн холбооноос ажлын хэсэг байгуулж, “Барилгын ерөнхий хууль”-ийн төслийг боловсруулсан. “Ерөнхий” гэж нэрлэсний шалтгаан нь эрчим хүчний, зам, гүүрний, уул уурхайн, усны барилга байгууламж гэж  олон тусдаа хууль, дүрэмтэй, уялдаа холбоо сул учраас нэгдсэн “малгай хууль” - тай байх зарчмыг баримталсан. 

Салбар хоорондын уялдааг сайжруулж, сайд нар хамтарч шийдвэр гаргах, харилцан уялдаатай, бие биеэсээ зөвшөөрөл авч хууль, баримт бичгийг баталж байх, норм, нормативын тогтолцоог нэгдсэн байдлаар мөрддөг байхыг тусгасан.  Жишээлбэл, эрчим хүчний барилга, зам гүүрний, төмөр замын, уул уурхайн  гэх мэт байгууламжууд нэгдсэн тогтолцоотой  норм нормативын баримт бичгийг мөрдөх хэрэгтэй. 

Мөн одоогийн “Барилгын тухай хууль” нь голчлон орон сууцны барилга, сургууль, цэцэрлэг, соёлын төв зэрэг барилгуудад нийцсэн заалтуудыг тусгасан байдаг. Тиймээс энэ хүрээг өргөн болгож ялангуяа мега төслүүдэд хэрэгжиж эхэлж байгаа энэ цаг үед атомын цахилгаан станц, метро, төмөр зам, нисэх буудал, уул уурхайн байгууламж гээд бүх төрлийн барилга байгууламжийг хамарсан эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх шаардлагатай гэж үзсэн.

Үүнээс гадна барилгын салбарт хэрэглэгдэж буй зарим нэр томьёо нь гадаад хэлнээс орчуулагдахдаа утга ойлголтын зөрүүтэй байдаг. Жишээлбэл, манайд “техникийн нөхцөл” гэж орчуулж хэрэглэж байгаа нь ус, дулаан зэрэг инженерийн хангамжийн “техникийн нөхцөл”-тэй андуурагдаж, гаднын мэргэжилтнүүдтэй ойлголцоход төвөгтэй байна. Тиймээс нэр томьёог нэгдсэн байдлаар цэгцэлж, утгын давхардал, зөрүүг арилгах шаардлагатай. Тухайлбал, Барилгын тухай хуульд “зураг төсөл”, “загвар зураг”, “эх загвар (эскиз) зураг” зэрэг ойлголтыг тодорхойлсон байдаг боловч “техникийн зураг”, “ажлын зураг” гэсэн үе шатны ажлуудын тодорхойлолт байдаггүй. 

Мөн 16 давхраас дээш барилгыг барилгын явцтай огт танилцаагүй, газар дээр нь очиж үзээгүй мөртлөө комиссын актад гарын үсэг зурж, ашиглалтад хүлээн авч тогтолцоог халж, олон улсын жишигт нийцүүлэн барилгын ажлын эхнээс ашиглалтад хүлээлгэн өгөх хүртэл зөвлөх үйлчилгээг тогтмол ажиллуулдаг тогтолцоог боловсруулан тусгасан байгаа. Ингэснээр зөвлөхүүд өөрсдөө хариуцлага хүлээж, мэргэжлийн даатгалд хамрагдан ажиллах нөхцөл бүрдэх юм.

Хуулийг боловсруулаад 2024 оны 2 дугаар сард яаманд хүргүүлсэн. Гэхдээ яамнаас дахин ажлын хэсэг нь гаргаж ажилласан. Тэр ажлын хэсгээс ямар өөрчлөлт оруулж буйг  мэдэхгүй байна. 

Монгол Улсын гавьяат барилгачин цол тэмдгээр шагнуулав. 2026 он 

МОНГОЛ УЛСАД ОРЧИН ЦАГИЙН БАРИЛГЫН САЛБАРЫН СУУРИЙГ ТАВЬСАН ХҮМҮҮС БОЛ Д.МАЙДАР, С.ЛУВСАНГОМБО НАР ЮМ

Энэ жил орчин цагийн барилгын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ой тохиож байна. Энэ түүх юунаас эхтэй вэ? 

1926 онд “Барилгын хоршоо” байгуулагдаж, барилгын гүйцэтгэгч байгууллагуудын суурь тавигдсан. Мөн онд Аж ахуйн яамны бүтцэд Барилгын хэлтэс байгуулсан нь төрийн захиргааны түвшинд барилгын салбар ажиллаж эхэлсэн нь үнэн. Гэвч үүнээс өмнө Монголчууд барилга байгууламж барьж байгаагүй гэсэн үг бол биш шүү дээ. Манай улс эртнээс хот суурин байгуулж ирсэн баялаг түүхтэй. Тухайлбал, Хүннү гүрний Луут хот, Жужаны Мумо хот, Уйгарын Хар балгас, Чингис, Өгөдэйн хааны байгуулсан Хар хорум хот зэрэг олон хот сууриныг байгуулж байсан. Гандантэгчэнлин хийд доторх өндөр Жанрайсиг бурхныг бүтээхэд зураг төсөл, тооцоо, инженерчлэлийн мэдлэг дээр тулгуурлаж баригдсан нь тодорхой шүү дээ. 

Иймээс барилгын салбарын хөгжлийг зөвхөн 1926 оноос эхлэлтэй гэж үзэх бус, харин орчин үеийн зохион байгуулалттай, институцийн хэлбэрт шилжсэн үе гэж ойлгох нь зүйтэй. Харин Монголчуудын барилгын уламжлал, хот байгуулалтын түүх нь үүнээс эрт, бүр манай эриний өмнөх үеэс эхтэй юм.

100 жилийн түүхийг бүтээхэд түүхэн гавьяа байгуулсан ямар хүмүүс байдаг вэ? 

Монгол Улсад орчин цагийн барилгын салбарын суурийг тавьсан хүмүүс бол Д.Майдар, С.Лувсангомбо гэж хоёр хүн салбарын техникийн бодлогыг тодорхойлж байсан юм. Д.Майдар гуай 1947 - 1972 он хүртэл барилгын салбарыг удирдаж байсан. Д.Майдар  гуай ерөнхий сайдын орлогчоор 1947 онд томилогдож байсан бөгөөд Улсын төлөвлөгөөний комиссын үйл ажиллагааг хариуцан ажиллах болсноор барилга, хөрөнгө оруулалтыг хариуцах болсон. СнЗ-ийн 1956 он  баталсан 545 дугаар тогтоолд хуучин барилгыг байгууламжийг  сэргээн засварлах тухай, Барилгачдын өдрийг жил бүрийн 9 сарын эхний бүтэн сайн өдөр  тэмдэглэх тухай, Барилга байцаан шалгах газар байгуулж, барилгын чанар, аюулгүй байдлыг хянах тогтолцоог бий болгох, МАЭ-ийн суурийг тавих тухай тусгасан байдаг. Мөн Ерөнхий төлөвлөгөөний газар байгуулагдаж, хотын төлөвлөлт, барилгын зохион байгуулалтыг хэрэгжүүлэх эрх зүйн суурь энэ үед тавигдсан.

Д.Майдар гуайн үеийн салбарын хөгжлийг үргэлжлүүлэн авч явсан хүн бол С.Лувсангомбо гуай. Тэрээр 1972 оноос барилгын анхны архитектур, суурь төслүүдийг боловсруулж, хэрэгжүүлсэн. Гурил, арьс шир, чихэр боовны үйлдвэрүүд, Уулын баяжуулах комбинат, цементийн үйлдвэр, цэвэрлэх байгууламж зэрэг улсын чухал дэд бүтэц, үйлдвэрлэлийн объектуудын бүтээн байгуулсан. Мөн Дархан, Эрдэнэт хотыг байгуулж, хотын дэд бүтэц, зам, цахилгаан хангамж, аж ахуйн төлөвлөлт, зохион байгуулсан байна. 

Монгол Улсын түүхийг эрдэмтэд боть ном хэлбэрээр гаргаж байгаа юм билээ. Тэнд тухайн үеийн барилгын салбарын байгууллагуудыг ямар яам, ямар газрын шийдвэрээр байгуулж байсан, ямар чиг үүрэгтэй байсан, тэр чиг үүргийн хүрээнд ямар ажлыг хэний удирдлага дор хийж байсан гэх мэт нарийн мэдээлэл бичээгүй байсан. 

Тиймээс би тэр үеийн барилгын салбарын бүтцийн зохион байгуулалт, байгууллагууд, чиг үүрэг, удирдлага, сайд хэн байсан, хэзээ байгуулагдсан түүхэн мэдээллийг цэгцлэн нэгтгэн бичиж, тэмдэглэл гаргана гэж бодож байна. 

Барилгын салбарын түүхэн сэдвээр илүү дэлгэрэнгүй дахин ярилцах болов уу гэж бодож байна. Цаг цав гарган биднийг урилгыг хүлээн авч ярилцсанд баярлалаа.