Барилгын салбарын хөгжлийн 30 орчим жилийн түүхийг бүтээхэд гар бие оролцож, 20 гаруй барилгын төслийг бүтээн байгуулсан EFES группийн ерөнхийлөгч, Монгол Улсын худалдааны гавьяат ажилтан, манлай уяач С.Мөнхбатыг энэ удаагийн зочин хоймортоо урилаа. 

Тэрээр Москва хотын Авто замын дээд сургуульд (МАДИ) суралцаж, улмаар 1991 онд Политехникийн дээд сургуулийг Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер мэргэжлээр магистр хамгаалж төгссөн юм. Нийгмийн шилжилтийн хүнд цаг үед худалдааны чиглэлээр анхны бизнесээ эхэлж байсан тэрээр өдгөө 30 жилийн түүхтэй групп компаниа амжилттай байгуулсан байна. Ингээд түүний амьдралын түүх, барилгын салбар дахь бизнесийн туршлагаас та бүхэнтэй хуваалцаж байна. 

Нийгмийн шилжилтийн үед сургуулиа төгссөн шинэхэн инженер амьдралын гараагаа хэрхэн эхлүүлж байсан бэ? 

1991 онд сургуулиа төгсөөд Дундговь аймгийн Барилгын 6-р трестэд инженерээр томилогдон очиж, ажлын гараагаа эхэлсэн. Гэвч Монгол Улс социалист нийгмээс зах зээлийн эдийн засаг руу шилжсэн тун эгзэгтэй үе байсан учраас үйлдвэрүүд үүдээ барин, улс орон даяар картын бараанд орж, амьдрал нэлээд хүндэрсэн.

Тухайн үед төр засаг иргэдээ дэмжих боломж бага байсан тул бүгдийг нь гадаад паспортжуулж, "өөрсдийн бор ходоодыг болгоорой" гэж чөлөөтэй орхисон гэж боддог. Ингээд барилгын инженер мэргэжилтэй миний бие ч бусдын адил амьдрахын эрхэнд "ганзагын наймаа" руу орсон. Тухайн үед Монголын нөхцөл байдлаас гадна ЗХУ задарч, үйлдвэрлэлүүд нь зогсож, өмсөх хувцаснаас эхлээд өргөн хэрэглээний хүнсний зүйлс хүртэл ховордсон байлаа. Яг тэр үед нь Хятадаас бараа авч Оросын зах зээлд нийлүүлж эхэлсэн. Оросууд тухайн үедээ социалист сэтгэлгээнээсээ салаагүй, наймаа хийхээсээ нэрэлхдэг, биднийг "панзчин" гэж хардаг байсан. Тиймээс бид Оросын задгай захын хөгшчүүлд бараагаа аваачиж өгөөд, тэд биднээс авсан бараагаа цааш нь дамжуулан зардаг байлаа. Монгол хүний дайчин чанар, юмыг соргогоор түрүүлж хардаг зангаар би үргэлж бахархдаг. Тэр хэцүү цаг үед боломжийг харж, ажиллаж чадсан гэж боддог. 

Харин хэсэг цаг хугацааны дараа Оросууд өөрсдөө бие даан бизнесээ томоор хийж эхэлсэн. Өөрөөр хэлбэл Бээжингийн зах дээр Оросууд өөрсдөө очиж бараагаа авдаг болсноор хоёр гүрэн шууд холбогдож, карго болон онгоцоор маш их хэмжээний ачаа зөөх болсон түүхтэй. Оросын шинэ үеийн олон том бизнесменүүд яг л энэ гараанаас төрөн гарсан байдаг.

Миний хувьд анх 1996 онд хүнсний худалдааны чиглэлээр компаниа байгуулж, бизнесээ эхлүүлж байсан. Картын бараатай, давснаас өөр юмгүй тэр цагт хүнс олж нийлүүлэх нь хамгийн том ажил байлаа. Өнөөдөр манай Efes групп 30 жилийн түүхтэй том айл болон өргөжжээ. Би өөрийн амьдрал болон компанийнхаа түүхийг эх орныхоо хөгжил дэвшлийн нэгээхэн хэсэг гэж бодож явдаг юм.

2000 оноос барилгын салбар сэргэж эхэлсэн. Тэр үеэс барилгын салбартай эргэн холбогдсон уу? 

Эхний бизнесээ хөл дээр нь босгоод, өөрийн эрхгүй барилгын салбартаа ажиллах хүсэл төрсөн. 2000 оны үеэс барилгын салбар ч идэвхжиж эхлэхэд тухайн үеийн хувийн хэвшлийнхэн ихэнх нь барилгын бизнес рүү орж байлаа. Гэхдээ тэр үед барилгын стандарт нь социализмын үеийнхээрээ, карказан барилга гэж ч бараг мэдэхгүй, дандаа угсармал технологиор барьдаг байсан үе. Бетон цутгадаг машин ч байсангүй, зуурмагаа талбай дээр гараараа эсвэл жижиг миксерээр зуурч, хувингаар дээш нь татаж цутгадаг байлаа. Энэ бол манай барилгын салбарын түүх юм. Техник хэрэгсэл муутай байсан учраас лифтний өртгөөс эмээж, ихэвчлэн зургаан давхраас илүүгүй барилга барьдаг байсан.

Хувийн хэвшлүүд маш хурдтай хөгжиж, барилгуудыг богино хугацаанд барьж эхэлсэн бөгөөд түүнийгээ дагаад техник технологи, шинэ тоног төхөөрөмжүүд ч хурдтай нэвтрүүлсэн. Жишээ нь би Солонгос Улсад явж байхдаа анх удаа шахдаг помп, миксер харчхаад маш их гайхаж билээ. Гэтэл удаа ч үгүй Монголд нэвтэрчихсэн байсан. Манай хувийн хэвшлийнхэн маш соргог учраас барилгын салбар богино хугацаанд өндөр түвшинд хөгжсөн гэж боддог. Гэвч төр, хувийн хэвшлийнхээ хурдыг гүйцэж чадахгүй байсан. Өөрөөр хэлбэл төр дэд бүтцээр хангаж чадахгүй мөнгөгүй байсан тул бодлогын хэмжээнд түр гацаах, стандартыг шинэчлэх шаардлага тухайн үед гарч байсан.

ГАРААРАА БЕТОНОО ЗУУРЧ БАЙСАН ҮЕЭС 20 - ИОДХОН ЖИЛИЙН ДОТОР БИД ӨНӨӨДРИЙН ХӨГЖИЛД ХҮРЧ ЧАДСАН.

Барилгын үнэ цэн, сүнс нь юу вэ? 

"Ахуй анхдагч, ухамсар хоёрдогч" гэдэг. Барилга бол тэр ахуй нь юм. Орчин ахуй гоё болоод ирэхээр хүний соёл дагаад өөрчлөгддөг. Манай хувийн хэвшлийнхэн сүүлийн үед сайхан барилгууд барьж байна. Хүмүүс ихэвчлэн шүүмжлэлтэй талаас нь хардаг ч, үнэндээ тэр гоё үйлчилгээний төв, барилгуудыг барьснаар манай барилгачид ард түмэндээ гоо зүйн соёл түгээж байгаа.  Гоё барилга баригдахаар тэр орчинд байгаа хүмүүс хүртэл соёлтой болж, хотын өнгө төрх сайхан болдог. Би барилгын салбарынхныг урлагийнхны хэмжээнд нийгэмд нөлөөлж, мэдрэмж түгээдэг хүмүүс гэж боддог учраас мэргэжлээрээ маш их бахархдаг.

Европчууд бол агуу түүхтэй улсууд учраас хуучны барилгуудаа сэргээн авч үлдэх нь үнэ цэнийг илэрхийлдэг. Харин Азийн орнууд, тэр дундаа Хятад улс сүүлийн үед орчин үеийн архитектурын шийдлээр дэлхийд гайхагдаж байна.  Барууны болон Азийн орнуудын хөгжлийг барилгаар нь тодорхойлдогтой адил манайд ч гоё бүтээн байгуулалт олноор бий болоосой гэж хүсдэг.

“БАРИЛГЫН САЛБАРТ ХУГАЦАА БОЛ МӨНГӨ ЮМ”

Таны анхны төсөл?

Миний анхны бие даасан төсөл бол Төрийн сангийн нэг давхар үйлчилгээний жижиг барилга байсан. Тэр үед архитектор, одоогийн Хүннү хотын захирагчаар ажиллаж байгаа М.Батбаяр зургийг нь гаргаж байлаа. Нарийн хийцлэлтэй, их сайхан зураг гаргасан ч зургийн дагуу барихад нэлээн ур чадвар шаардсан. Бид хоёр хамтдаа Бээжин рүү явж, чулуунаас нь эхлээд бүх зүйлийг нь өөрсдийн биеэр олж авчирсан. 

Тэр үед  би нэг зүйлийг маш сайн ойлгосон. Архитектор хүн цаасан дээр хичнээн гоё, уран сайхны зураг зурж болох ч амьдрал дээр гүйцэтгэгч буюу инженерүүдэд тэр нь хэр хялбар, боломжтой байх вэ гэдгийг заавал бодолцох ёстой байдаг. Тухайн үед хамт зүтгээд  ард нь гарч , үр дүнд нь сайхан барилга баригдсан.

Нийт хичнээн төсөл хэрэгжүүлсэн бэ?

Сүүлийн 20 гаруй жилийн хугацаанд том жижиг нийлсэн 20 гаруй төсөл хэрэгжүүлж, 1500 гаруй айлын орон сууц ашиглалтад оруулсан байна. Үүнээс хамгийн том нь 240 айлын "Зайсан Виллаж" цогцолбор хотхон, Chairot luxury хотхон, 375 айлын Морьтон төслийг дурдаж болно. Жижиг барилгуудыг бол жилдээ нэгийг барьчихдаг байсан бол том төслүүд хэдэн жил дамнан үргэлжилдэг. Тиймээс яваандаа нэг төслийг дуусгаад нөгөөг эхлүүлэх биш, хэд хэдэн төслийг зэрэг хэрэгжүүлэх зарчим руу шилжсэн. 

Хэрэглэгчдэд их таалагддаг стандарт зургууд бий. Жишээ нь 74.7 м.кв талбайтай гурван өрөө, эсвэл 55 м.кв талбайтай хоёр өрөө байрны зургаар олон газар есөн давхар орон сууцнууд барьсан. Эдгээр төслүүд маань борлуулалт сайтай, хүмүүсийн эрэлт хэрэгцээнд яг нийцдэг байлаа.

Одоо би тэтгэвэртээ гарч, компанидаа зөвлөхийн ажил хийж байгаа. Барилгын бизнесээ хүүхдүүддээ өвлүүлсэн. Тэд маань одоо "Морьтон Резиденс” төслийг амжилттай хэрэгжүүлж байна. 

Сүүлийн үеийн төслүүддээ юун дээр илүү анхаарч байна вэ?

Эрчим хүчний хэмнэлттэй, дулаан алдагдал багатай байх шийдлийг төлөвлөж,  хэрэглэгчдийн зардлыг хэмнээд зогсохгүй, цахилгаан станцуудын ачааллыг бууруулж, байгаль орчинд ч эерэг нөлөөтэй байх тал дээр илүү анхаарч байна. Жишээ нь "Морьтон Резиденс” төсөл дээр гэхэд металл фасад, базальт шилэн хөвөн, гурван давхар шилтэй цонх сонгосон. Мөн ус, цахилгааныг хэмнэлтийг бий болгох автоматжуулалтыг ч нэвтрүүлж байгаа. Энэ төсөл нь айл бүрд хүрэлцэхүйц  хоёр давхар зогсоолыг шийдэж өгснөөрөө онцлог. Тиймээс зогсоолын өртөг болон ашиглалтын зардлыг тэнцвэржүүлэхийн тулд ухаалаг тохируулгатай халаалтын системийг нэвтрүүлж, эко шийдлүүдийг хэрэгжүүлж байна. Ер нь энэ чиглэл рүү илүү анхаарч ажиллаж байгаа.

ГАЗРЫН ЧӨЛӨӨЛӨЛТ БОЛОН ДЭД БҮТЦИЙН ЗАРДАЛ НЬ БАРИЛГЫН ӨРТӨГТ ХАМГИЙН ИХ НӨЛӨӨЛДӨГ

Барилгын өртөгт хамгийн нөлөөтэй зүйл юу вэ? 

Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн хүрээнд айлуудтай зөвшилцөх, байр болон мөнгөн олговор олгох замаар газрыг чөлөөлөхөд маш их зардал гардаг. Мөн хувийн компаниуд шугам, дэд бүтцээ өөрсдийн хөрөнгөөр татах нь өртгийг нэмэгдүүлдэг гол хүчин зүйл болж байна.

Зарим тохиолдолд дахин төлөвлөлт хийгдэх гэж буй газрыг урьдчилж худалдан аваад "дамладаг" хүмүүс ч бий. Одоо газар олдоход хэцүү болсон учраас газрынхаа байршилд захирагддаг болсон. Тухайн байршил дээр анализ хийж, тэнд ямар барилга баривал тохиромжтой вэ гэдгийг шийддэг. Газрын байрлал болон түүнийг худалдаж авах үнээс л төслийн ерөнхий дүр зураг шалтгаалж, эцсийн өртөгт нөлөөлнө. 

Барилгын өртгийг бууруулахын тулд та ямар зарчим баримталдаг вэ?

Барилгын материалын зардлаа хэмнэхийн тулд Хятад болон бусад орны томоохон үйлдвэрлэгч, дистрибьютерүүдтэй дундын зуучлагчгүйгээр шууд холбогдож ажилладаг. Ингэснээр чанартай бүтээгдэхүүнийг хамгийн хямд өртгөөр оруулж ирэх боломж бүрддэг. Хоёрдугаарт, барилгын салбарт хугацаа бол мөнгө. Барилгын өртөгт нөлөөлдөг гол хүчин зүйлүүдийн нэг бол банкны зээлийн хүү учраас өртгийг хэмнэхийн тулд аль болох ажлаа хурдан гүйцэтгэх нь чухал байдаг. Барилгын ажил төлөвлөсөн хугацаанаасаа хоцрох л юм бол алдагдал хүлээж эхэлдэг. Санхүүгийн эргэлтээ таслахгүй байх үүднээс борлуулалтын захиалгаа уян хатан нөхцөлөөр авч, хөрөнгөө хурдан эргэлтэд оруулах нь чухал. 

Миний хувьд худалдааны бизнесээс гараагаа эхэлж байсан. Жижиглэн худалдааны салбар өөрөө маш бага ашиг (маржин) дээр ажилладаг учраас өндөр санхүүгийн сахилга бат, аж ахуйч хандлага шаарддаг. Хэрэглэгчид үргэлж хамгийн боломжийн үнэ, сайн үйлчилгээг хайдаг тул бид зах зээлийн жамаар өрсөлдөж, зардлаа хэмнэж байж л оршин тогтнож чадна. Энэ нь барилгын салбарт ч ялгаагүй. Тэр багахан маржин дээр анхаарч, аж ахуйч сэтгэлгээтэй, бага багаар хэмнэлт гаргаж, чанартай бөгөөд боломжийн үнийг хэрэглэгчдэд болгох зарчмыг баримтлаад, багаа зөв бүрдүүлж ажиллаж чадвал ийм жижиг зах зээлд дампуурахгүйгээр, олон жил тогтвортой ажиллах боломжтой. 

Манайх шиг 3.5-хан сая хүнтэй жижиг зах зээлд бизнес хийж, хөл дээрээ тогтоно гэдэг бол маш өндөр санхүүгийн сахилга бат шаарддаг ажил.

Манай барилгын салбарт зарим компаниуд төслөө дуусгаж чадахгүй гацах, дампуурах тохиолдол цөөнгүй гардаг. Энэ нь юунаас болдог гэж та харж байна вэ?

Энэ нь ерөөсөө л тооцоо судалгаагүй, хэт өөдрөгөөр ажлыг эхлүүлдэгтэй холбоотой. Манайхан хаа нэгтээ газар авчхаад, зураг төслөө гаргаад л "болно доо" гэсэн сэтгэлгээгээр, багахан мөнгөтэй ч хамаагүй шууд ажилдаа орчихдог. Тэгээд борлуулалтаа хурдан хийхийн тулд зах зээлээс арай хямд үнэ амлаж захиалга авдаг.

Гэтэл барилга бол асар их хөрөнгө оруулалт, нарийн төлөвлөлт шаарддаг салбар. Амьдрал дээрх бодит зардлаа нарийн тооцохгүйгээр төсөл эхлүүлэхээр яг барилгын явцад санхүүжилт нь дутдаг. Дараагийн шатны хөрөнгө оруулалт орж ирэхгүй гацахаар худалдан авагч, гүйцэтгэгч хоёрын дунд үл ойлголцол үүсэж, эцэст нь барилга нь "царцаж", компани нь дампуурахад хүрдэг.

Үүнээс гадна жил ирэх тусам барилгын материалын үнэ өсөж байна. Энэ нь бүтээгдэхүүний өөрийнх нь үнэ гэхээсээ илүү валютын ханштай шууд холбоотой. Жишээ нь, Хятадад 10 юань байсан бараа хэвээрээ байлаа ч, юань болон долларын төгрөгтэй харьцах ханш өсөхөөр бид маш өндөр үнээр худалдаж авахаас өөр аргагүй болдог. Зөвхөн материалын үнэ ч биш, ажиллах хүчний зардал ч бас нэмэгдэж байгаа. Мэргэжлийн инженерүүдээс гадна туслах ажилчдын цалин хүртэл өсөж байна. Одоо өдөрт 100 мянган төгрөгийн цалин өгөөд ч хог цэвэрлэх, шавар зөөх туслах ажилчин олдохгүй байна. Саяхан л өдрийн 30-50 мянга байсан шүү дээ. Тиймээс л барилгын компаниуд эхнээсээ маш алсын хараатай, эрсдэлээ зөв тооцсон санхүүгийн төлөвлөгөөтэй байх нь хамгийн чухал юм.

Үүн дээр татварын ачаа яаж нэмэгдэх вэ? 

Татварын талаарх мэдлэг дутмаг байгаагаас үүдэж, зардлаа зөв тооцохгүй байх тохиолдол их байдаг. Жишээ нь 50 тэрбум төгрөгийн өртөгтэй барилгын төсөл байлаа гэж үзэхэд  үүний тал хувь буюу 25 тэрбум төгрөгт нь л НӨАТ-ын баримт (падан) цуглуулж чаддаг. Үлдсэн 25 тэрбум төгрөг нь баримтгүй зардал (хувь хүнээс авсан материал, ажиллах хүчний хөлс гэх мэт) болж үлддэг. Тиймээс НӨАТ-ын баримтгүй тэрхүү 25 тэрбум төгрөгийг татварын алба "шууд ашиг" гэж үзэж тухайн компанийн цаасан дээрх "ашиг" нь хийсвэрээр өсөж, түүнээс тооцох Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар маш өндөр болдог. Энэ нь бизнес эрхлэгчид хүнд нөхцөл болдог.

Тиймээс нийт зардлаасаа хэд нь НӨАТ-тай, хэд нь НӨАТ-гүй вэ гэдгээ анхнаасаа тооцохгүй бол эцсийн борлуулалт дээр татварын маш том өрөнд орох эрсдэлтэй. 

Татварын тогтолцоо бизнес эрхлэгчдэд, ялангуяа барилгын салбарынханд яг ямар хүндрэл учруулж байна вэ?

Нэгдүгээрт татварыг жигд төлүүлдэг болох хэрэгтэй. Зарим нь гааль, татвараас зугтаж, НӨАТ-гүй бараа оруулж ирээд хямд зарж байна. Гэтэл бид бүх татвараа төлөөд явахаар өртөг нь хоёр өөр гардаг. Иймээс татварыг жигд авдаг шударга тогтолцоо хэрэгтэй.

Үүнээс гадна барилгын материалыг импортоор оруулж ирэхдээ буюу  ашиглаж эхлээгүй, борлуулаагүй байхад л гааль дээр шууд НӨАТ 10% , гаалийн 5.5% татвар төлдөг. Ихэнх хувийн хэвшлийнхэн бараа материал худалдан авахдаа банкны өндөр хүүтэй зээлээр авч байгаа учраас авсан материалаа ашиглаж барилгаа барьж дуусах хүртэл банкны  зээлийн хүүгээ төлж байдаг. Нөгөө авсан материалаа ашиглаад барилга дуусаад борлуулж эхлэхэд борлуулалтын орлогоос татвар авна, үүн дээр  ашгийн зөрүүнээс ААН-ийн орлогын албан татвар нэмэгдэнэ. Ингэхээр маш өндөр татвар төлж байна. Энэ нь эцэстээ хэрэглэгчдэд үнэтэй болж очих шалтгаан болно. 

Тиймээс НӨАТ-ыг гааль дээр урьдчилж авах биш, тухайн барилгын материал эцсийн бүтээгдэхүүн болоод борлогдсоны дараа авбал бизнес эрхлэгчдийн татварын дарамт багасна гэж бодож байна. 

Гаднаас ажиллах хүч оруулж ирэх нь ажил олгогч нарт зардлын хувьд өндөр гэж үзээд байгаа. Таны хувьд ямар бодолтой байна? 

Би "Zaisan Village" төслөө барьж байхдаа Хойд Солонгосоос ажиллах хүч авчирч байсан. Гаднын ажиллах хүчний давуу тал бол цаг хугацаа хождогт оршино. Тэд талбай дээрээ байрлан, өглөөнөөс орой болтол тогтвортой ажилладаг тул гүйцэтгэлийн цаг уртасдаг. Хэдийгээр татвар, цалингийн зардал өндөр тусдаг ч барилга шиг улирлын чанартай салбарт энэ нь ашигтай. Улаанбаатарт амьдардаг залуус түгжрэлээс эхлээд олон шалтгаанаар өглөө ажилдаа ирдэггүй. Ажлын байр, боломж нь байсаар байхад өөрсдөө ажиллахгүй байгаа учраас  гаднын ажиллах хүч авчрах нь зөв гэж боддог.

Иргэдийн худалдан авах чадвар хэр байна вэ? Аль сегментэд борлуулалт илүү сайн байгаа вэ?

Ерөнхийдөө иргэдийн худалдан авах чадвар муу байгаа нь үнэн. Гэхдээ сегмент бүрийн онцлог өөр. Хүний амьдрал үргэлж нэг хэвээр байхгүй шүү дээ. Бизнес нь өргөжиж, цалин нь нэмэгдэхийн хэрээр ахуйгаа сайжруулахыг эрмэлздэг. Хотын захын хорооллоос төв рүү, дараа нь тансаг гоё төсөл рүү шилжих шат дараатай явц аль ч улсад байдаг. Манай зарим төсөл хэрэгжүүлэгчид өндөр үнэтэй тансаг зэрэглэлийн цогцолбор хотхон барьж байна. Нэгж үнэ нь 16 сая төгрөг байгаа хэдий ч захиалга нь тун сайн байгаа. Тэр тусмаа гаднынхан их худалдан авч байгаа юм. Тансаг зэрэглэлийн ийм төслүүд рүү гаднын хөрөнгө оруулалт орж ирж байна гэдэг нь манай улсад валют нэмэгдэж  байгаа  хэрэг. 

Гадаадын хүмүүс суурьшина гэсэн үндэстэн талаас нь харж айх биш эдийн засгийн үүднээс харах нь зөв. Бид нар өөрсдөө гадагшаа гараад өчнөөн мөнгө үрж ирдэгтэй адил, гадныхан манайд ирж мөнгөө зарцуулах нөхцөлийг бүрдүүлэх ёстой. Гаднын иргэн манайд гурван өрөө байр авлаа гэхэд тэр байр Хятад руу ч юм уу, Орос руу нүүгээд явчихгүй, хэзээд Монголын л өмч хэвээр үлдэнэ. Тэр хүн Монголд татвараа төлнө, тэр хөрөнгө эргэлтэндээ байж л байна. Улсдаа үл хөдлөхийн болон газрын татвараар дамжуулан байнгын орлого оруулдаг. 

Жишээ нь Дубай хотын жишээг харахад барилгажилт нь асар өндөр түвшинд хөгжсөн байна. Тэд өөрсдийгөө дэлхий нийтэд сурталчлан таниулж, барилга нь баригдаж эхлээгүй байхад дэлхийн зах зээлээс захиалга авч, хөрөнгөө босгож чадаж байна. 

МОРЬ УЯХ ХОББИНООСОО АВЧ БАЙГАА МЭДРЭМЖ МИНЬ АЛТ МӨНГӨӨР ХЭМЖИШГҮЙ ҮНЭ ЦЭНТЭЙ

Та бизнесийг ирээдүйд олон жил тогтвортой авч явахад юуг хамгийн чухал гэж бодож байна вэ?

Би дөрвөн хүүхэдтэй, одоо 11 ач, зээтэй болсон байна. Том охин маань худалдааны бизнесээ, том хүү маань барилгын бизнесээ амжилттай удирдаад явж байгаад баяртай байдаг. Өөрийн босгосон бизнесээ үр удамдаа дамжуулан өвлүүлэх нь чухал гэж боддог.  Хүмүүс бизнес гурав дахь үе дээрээ дампуурдаг гэж ярьдаг ч Европт том бизнесменүүд үе дамжин компаниа амжилттай удирдсаар ирсэн туршлага бий. 

Ач хүүгээ барилгын инженер мэргэжлээр сурахыг зөвлөж байгаа, ач охин маань Австралийн Сиднейн Их сургуульд бизнесийн удирдлагаар суралцахаар явсан. Тэд маань ирээдүйд бэлтгэгдэж байгаа гэж бодож байна. Үе удмаараа олон жилийн туршлагыг бий болгож, түүнээс ч олон  жил оршин тогтнож тогтвортой ажлын байр бэлдэж, татвараа төлөн улсынхаа хөгжил дэвшилд хувь нэмрээ оруулах боломжтой. Ялангуяа Монгол Улсын барилгын салбарт ирээдүйд хийж бүтээх зүйл маш байна. 

Гавьяаны амралтаа авснаа хойш юунд цагийг илүү зарцуулж байна вэ? 

Би Дундговь аймгийн хүн. Бага наснаасаа моринд хайртай хүүхэд байсан. Сүүлийн 20 гаруй жил морь уяж байгаа. Морины төлөө гаргасан олон жилийн хичээл зүтгэлийн үр дүнд Гал морин жилийн босгон дээр Монгол Улсын Манлай уяач гэсэн хүндтэй сайхан цолонд хүрээд байна.

Сүүлийн жилүүдэд хурдан морины уралдаан маш өрсөлдөөнтэй болж, морьдын дундаж хурд улам нэмэгдэж байна. 

Таны ард ямар баг ажилладаг вэ?

Уяач, туслах уяачид, тогооч гээд олон хүнтэй бүтэн баг ажиллана. Энэ нь цаанаа ажлын байр бий болгож байдаг. Үүнээс гадна эмээл, хазаар хийдэг хүмүүс, нэмнээ оёдог улсууд гээд энэ бүхний ард ажил эрхлэлт явж байдаг. 

Морь бол Монголчуудын үндэсний бахархал. Морины уралдааныг зөвхөн "баячуудын наадам" гэж харах нь өрөөсгөл. Түүний цаана маш том худалдан авалт, ажлын байр, үндэсний өв соёл явж байдаг. Манайхан энийг шүүмжлэхээсээ илүүтэй зөв талаас нь олж хараасай гэж хүсдэг.

Морины тэжээл, өвс, ажилчдын цалин гээд л зарлага их байдаг ч хобби учраас зохицуулаад л явдаг. Мориноосоо авч байгаа таашаал, мэдрэмж юунаас ч үнэ цэнтэй шүү дээ. Сүүлийн үед залуучууд  морь уях нь нэмэгдэж байна. Муу зуршлаас хол байж үндэсний уламжлалаа хобби болгож байгаад баярладаг.