"Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр" ТӨХХК Технологийн хяналтын ахлах инженер, Зөвлөх инженер

Барилга байгууламжийн чанарын хяналтын хүрээнд төмөр бетон бүтээцийг үл эвдэх сорилын аргаар бат бэхийг үнэлэх нь барилгын аюулгүй, найдвартай ажиллагааг хангах суурь нөхцөл болдог. Мөн барилга байгууламжийн ашиглалтын явцад төмөр бетон бүтээцийн бат бэхийг үл эвдэх сорилын аргаар үнэлэх шаардлагатай байдаг. 

Хийц, бүтээцийг эвдэлгүйгээр үнэлэх Non-Destructive Testing (NDT) буюу Үл эвдэх сорил, туршилт, шалгалтын аргууд онцгой ач холбогдолтой байдаг бөгөөд энэ хүрээнд төмөр бетон хийцэд өргөн хэрэглэгддэг NDT-ийн үндсэн аргууд болох биет үзлэг (VT), шмидтийн алхаар хийх сорилт, хэт авианы долгионы арга (UPV), арматур илрүүлэх аргуудаар багажны хэрэглээ, давуу тал, хязгаарлалтыг инженерийн практик болон олон улсын стандартын хүрээнд товчхон тайлбарлав.

Төмөр бетон хийц, бүтээц нь өндөр бат бэх, удаан эдэлгээтэй боловч ашиглалтын хугацаанд, ачаалал, орчны нөлөө, цутгалтын үеийн гүйцэтгэлийн үл нийцэл зэргээс шалтгаалан ан цав, жигд бус нягт болон бат бэх, өгөршил зэрэг согог, үл нийцэл түгээмэл үүсдэг. Эдгээрийг чанарын хяналт, төлөвлөгөөт үзлэг шалгалтаар илрүүлэх нь эвдрэл, ослоос урьдчилан сэргийлэх үндсэн арга болдог.

Үл эвдэх сорил нь хийцийг эвдэхгүйгээр бодит нөхцөлд үнэлгээ хийх боломж олгодог тул орчин үеийн барилгын чанарын хяналт, инженерчлэлийн салшгүй хэсэг болсон байдаг.

Бетон нь цемент, ус, дүүргэгч материалаас бүрдэж бэхэждэг, тодорхой хэмжээний агаар агууламж, хувийн чийгийн агууламжтай, нийлмэл бүтэц бүхий хиймэл чулуулаг материалын онцлогтой байдаг. Ийм нийлмэл бүтэцтэй, агаар агууламж, хувийн чийгийн мэдрэг шинж чанараас шалтгаалан хүйтний нөхцөлд бетонд үл эвдэх сорил хийхэд хэмжилтийн үр дүн бодит байдлаас зөрдөг. 

Энэ ч утгаараа бетон нь материалын хувьд жигд бүс бүтэц нь хэвийн нөхцөлд бетоныг үл эвдэх сорилын аргаар үнэлэх төвөгтэй харьцуулсан сорил хийх нь чухал байдаг.

Харин нэгэн төрлийн цул бүтэцтэй материал ган хийц, хуванцар, шил гэх мэтэд үл эвдэх сорилыг гүйцэтгэх нь илүү бодит үнэлгээ өгөх боломжтой байдаг.

1. Биет үзлэг (Visual Inspection – VT)

Биет үзлэг нь ил харагдах гэмтэл, согогийг анхан шатанд илрүүлж, цаашид хэрэгжүүлэх нарийвчилсан сорил, туршилтын аргачлалуудыг сонгон хэрэглэх үндэслэлийг тодорхойлох үндсэн аргачлал юм. Үзлэгийн явцад шалгасан үзүүлэлтүүдийг иж бүрэн үнэлснээр бетоны бодит төлөв байдал, эвдрэлийн шалтгааныг урьдчилан тодорхойлохын зэрэгцээ үл эвдэх сорил болон лабораторийн туршилтын хүрээ, аргачлалыг оновчтой тогтоох боломж бүрдэнэ. Шалгах үндсэн үзүүлэлтүүд:

•    Ан цав (өргөн, урт, чиглэл)

•    Гадаргын ховхрол, үйрэлт (spalling)

•    Зэврэлт, өгөршлөөс үүссэн хагарал

•    Ус, чийг нэвчилт, толбо

Стандарт, нормын хүрээнд биет үзлэг нь төслийн техникийн шаардлага, БНбД болон ISO, ASTM, EN, ACI-н удирдамжид тулгуурласан, зайлшгүй хийгдэх анхан шатны шалгалт байдаг.

2. Шмидтийн алхны сорилт (Schmidt Hammer Test)

Бетоны гадаргуугийн бат бэхийг ойролцоогоор үнэлж, бетоны жигд байдлыг тодорхойлоход өргөн хэрэглэгддэг аргачлал юм. Шмидтийн алхны сорил нь тодорхой хүчээр бетоны гадаргууд цохилт өгч, үүсэх буцалтын хэмжээг хэмжих замаар бетоны гадаргуугийн бат бэхийг харьцуулан үнэлдэг. Хэрэглээний онцлог нь:

•    Бетоны гадаргуугийн бат бэхийн жигд байдлыг үнэлэхэд тохиромжтой.

•    Сорилын үр дүн нь лабораторийн шахалтын бат бэхийн үр дүнг орлох боломжгүй.

•    Сорилын үр дүн шаардлага хангахгүй тохиолдолд бүтээцээс цилиндр сорьц авч, лабораторийн туршилт хийнэ.

Сорилыг гүйцэтгэхэд MNS 1920-1999, ASTM C805, EN 12504-2 стандартуудыг удирдамж, шалгуур үзүүлэлт болгон ашиглана.

3. Хэт авианы долгионы арга (Ultrasonic Pulse Velocity – UPV)

Хэт авианы долгионы сорилын арга нь бетоноор дамжин өнгөрөх хэт авианы импульсийн хурдыг хэмжих замаар бетоны нягтрал, нэгэн төрлийн байдлыг харьцангуйгаар үнэлэхэд ашиглагддаг. Энэхүү аргаар бетоны дотоод ан цав, хоосон орон зай, сүвэрхэг орон зай зэрэг гадаргуу дээр ил харагдахгүй согогуудыг илрүүлэх боломжтой байдаг. Хэрэглээний онцлог нь:

•    Гадаргуу дээр харагдахгүй дотоод согогийг илрүүлэх

•    Ашиглалтыг үеийн хугацааны явцад чанарын өөрчлөлтийг хянах боломж

•    Материалын дотуур дууны долгион тархах хурдыг хэмжих замаар түүний нягтрал, хатуулаг болон дотоод бүтцийн бүрэн бүтэн байдлыг эвдэхгүйгээр тодорхойлох аргачлал юм.

Сорилыг гүйцэтгэхэд MNS 4114:1991, ASTM C597, EN 12504-4 стандартуудыг удирдамж, шалгуур үзүүлэлт болгон ашиглана.

4. Арматур илрүүлэх арга (Rebar Locator / Cover Meter)

Арматур илрүүлэх арга нь бетон доторх арматурын байрлал, чиглэл, хамгаалалтын үеийн зузаан болон диаметрийг ойролцоогоор тодорхойлоход ашиглагддаг. Энэхүү төхөөрөмж нь соронзон орон, цахилгаан индукцийн зарчмаар бетон дотоод дахь төмөр, арматурын байрлал, гүн болон чиглэлийг илрүүлдэг. Үр дүнг боловсруулахдаа төхөөрөмжийн мэдрэх урт, арматурын диаметр, бетоны зузаан зэрэг параметрүүдийг тооцож, арматурын байршлыг харьцангуй үнэн зөвөөр тодорхойлдог. Хэрэглээний онцлог нь:

•    Бетон дахь арматур, төмрийн байршил чиглэлийг тодорхойлон бетоны хамгаалалтын үеийн зузаан, алхам, диаметр зэргийг тодорхойлох.

•    Бетон бүтээцийн арматур, төмрийн зэврэлтийн эрсдэлийг үнэлэх.

•    Арматур, төмрийн байршлыг тодорхойлон өрөмдөх, цоолох ажлын бэлтгэл.

Сорилыг гүйцэтгэхэд BS 1881, EN 1766стандартуудыг удирдамж, шалгуур үзүүлэлт болгон ашиглана.

Дүгнэхэд: 

Төмөр бетон барилга байгууламжийн бодит нөхцөл, ашиглалтын аюулгүй байдлыг үнэлэхэд үл эвдэх сорилыг нэг төрлийн аргыг ашиглах нь хангалтгүй байдаг бөгөөд хэд хэдэн аргыг ашиглах шаардлагатай. Мөн шаардлагатай тохиолдолд бүтээцээс сорьц авч механик туршилт хийж харьцуулан үнэлдэг. 

Иймд биет үзлэг (VT), бетоны гадаргуугийн бат бэхийг ойролцоогоор үнэлэх Шмидтийн алхны сорил (Schmidt Hammer), хэт авианы тархалтын сорилын арга (UPV), арматур илрүүлэх зэрэг нийтлэг үл эвдэх аргачлалуудыг уялдуулан хэрэглэснээр бетоны бат бэх, бүтцийн жигд байдал, дотоод согог, арматурын байршил, хамгаалалтын үеийн зузаан зэрэг чухал үзүүлэлтүүдийг иж бүрэн үнэлэх боломж бүрдэнэ.

Барилгын чанарын хяналтын практикт ашиглалтын явцад гэмтэл илэрсэн хэсэг, эрсдэлтэй хийц, эсхүл ашиглалтын хугацаа өндөр барилга байгууламжид үнэлгээ хийхдээ үл эвдэх сорилын схемийг урьдчилан боловсруулж, туршилтын арга, гүйцэтгэх талбай, сорилын давтамжийг төлөвлөх нь бодитой, үндэслэлтэй дүгнэлт гаргахад зайлшгүй шаардлагатай байдаг.

Төмөр бетон бүтээцийг үл эвдэх сорилын аргаар үнэлэхэд дээрхээс хязгаарлагдахгүй олон аргууд байдаг.

Барилга МН сэтгүүлийн 2026 оны 02 дугаар сарын дугаараас ...