Эрдэмтэн мэргэд, ахмад үеийнхний хуримтлуулсан мэдлэг, арвин туршлага, тэдний хийж бүтээсэн үйл хэрэг нь ирээдүйн хөгжил дэвшлийн бат бөх суурь болдог билээ. Үүний нэгэн тод жишээ болсон эрхэм хүнийг энэ удаагийн дугаартаа урилаа. Энэ хүн бол Монгол Улсын Гавьяат барилгачин О.Мэлсчо юм. Тэрээр 1970 онд Иркутскийн Политехникийн дээд сургуулийг төгсөж, тухайн үеийн Барилга, барилгын материалын үйлдвэрийн яаманд мэргэжилтнээс эхлэн газрын дарга, Улсын барилгын хорооны барилгын материалын үйлдвэрлэл хариуцсан орлогч дарга хүртэлх албан тушаалыг хашиж, салбарын үйлдвэрлэлийн бодлогыг тодорхойлоход голлон оролцож байв. Нийгэм солигдох үед 1990 оноос Улаанбаатарын  Байшин үйлдвэрлэх II комбинатын даргаар томилогдон  ажиллаж, зах зээлийн шилжилтийн хүнд цаг үед салбарын тогтвортой хөгжлийг хангахад өөрийн  хувь нэмрээ оруулсан байна. Түүнчлэн барилгын салбарын гол гол стандартыг бий болгоход биечлэн оролцож, анх удаа эмхэтгэн товхимол хэлбэрээр гаргаснаас гадна мэргэжлийн ном, эрдэм шинжилгээний судалгаанууд туурвиж, салбарын анхны “Нэвтэрхий толь”-ыг бүтээж, оюуны томоохон өвийг бүтээсэн билээ.

Таны барилгын салбарт ажиллах замнал хэрхэн эхэлж, ямар чиглэлээр ажиллаж байсан бэ?

Миний хувьд яаманд ажиллах эхний хэдэн жил голчлон барилгын шинэ техник технологи, стандарчлалын чиглэлээр түлхүү ажилласан. Тухайн үед манай барилгын салбарт стандарт гэдэг ойлголт бараг байхгүй шахам, арваадхан стандарттай байлаа. Тиймээс яамны мэргэжилтэн, Салбарын эрдэм шинжилгээний институтэд орлогч захирлаар ажиллаж  байх хугацаандаа гол шаардлагатай байсан  стандартуудыг боловсруулан гаргаж,мөрдүүлж  эхлэх ажлыг биечлэн зохион байгуулж байснаар, 1970-аад оны сүүлчээр, тус салбар  50 орчим барилгын стандарттай болсон.

Харин шинэ техник технологийг хөгжүүлэлтийн хувьд үйлдвэрүүдийн дунд  “шинэ санаачилгын хөдөлгөөн” гэж өрнүүлж байлаа. Энэ нь олон жил ажилласан инженер, техникийн ажилтнууд өөрсдийн туршлага дээр үндэслэн шинэ шийдлүүдийг санаачилдаг байсан юм. Жишээлбэл, бетон автан гэхэд нэг л загвартай байсан бол үүнийг олон хувилбартай болгох шинэ санаануудыг дэвшүүлэн хэрэгжүүлж байсан гэсэн үг. Миний хувьд энэхүү үйл ажиллагааг зохион байгуулж, эрдэм шинжилгээний ажлуудыг эрчимжүүлэх, улмаар үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх, техникийн баримт бичгүүдийг боловсруулах чиглэлээр ажилласан.

Эрдэм шинжилгээний ажлаа  дагнах сонирхолтой байсан ч Барилга барилгын материалын үйлдвэрийн яаманд хэлтсийн даргаар томилогдон ажиллах болсон.

Яаманд Барилгын материалын салбарыг удирдаж байх хугацаандаа, геологи хайгуулын ажлыг өргөжүүлж, барилгын материалын эрдэс түүхий эдийн шаардагдах хэмжээний нөөц бий болгох, гол нэрийн / ханын материал, төмөр бетон, зуурмаг г.м/ бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлж, барилга угсралтыг дотоодын бүтээгдэхүүнээр бүрэн хангадаг болох чиглэлд түлхүү анхаарч ажилласан.

Хэдийгээр манай улсад барилгын салбар 1926 оноос эхтэй гэж үздэг ч суурь судалгаа шинжилгээ хангалтгүй байсан учраас энэхүү суурь судалгааг идэвхтэй хийж эхэлсэн.

Судалгааны үндсэн  дээр Барилгын материалын үйлдвэрийн салбарыг 2000 он хүртэл төлөвлөгөөтэйгөөр хөгжүүлэх хэтийн төлөвийн баримт бичиг боловсруулан гаргасан юм.Үүний дагуу  1970 -аад оны дунд үеэс 1980-аад оны сүүлч хүртэлх хугацаанд Улаанбаатар, Дархан хотууд,аймаг орон нутагт тоосго, дулаалгын материал /эрдэс хөвөн, керамзит/ угсармал  төмөр бетон, цементийн үйлдвэрүүд шинээр ашиглалтад оруулснаар, барилга угсралтын хэрэгцээг гол нэрийн материалаар бүрэн хангах болсон юм.Энэ үйлдвэрүүдээс одоо ч зарим нь ажилласаар байгаа.

“... Хамгийн гол нь олон арван хүний ажлын байр, ар гэрийн амьжиргааг тогтвортой залгуулахад, тухайн цаг үеийнхээ нийгмийн хүнд нөхцөлд өөрийн хувь нэмрээ оруулж явсан гэж боддог…”

Монгол Улс зах зээлийн эдийн засагт шилжих үед төрийн байгууллагууд болон удирдлагын тогтолцоонд ямар өөрчлөлтүүд гарч байв?

Тухайн үед яам, тамгын газруудын зарим нь татан буугдаж, заримыг нь өөр хооронд нь  нэгтгэх шийдвэрүүд гарч байсан. Эдгээр бүх өөрчлөлт намын оролцоогүйгээр, Засгийн газрын шийдвэрээр хэрэгжиж байв. Тэр үед олон намууд гарч ирсэн.

Хэдийгээр зах зээлд шилжсэн ч шууд хувийн компани байгуулж, бие даан бизнес эрхлэх тухай ойлголт, практик иргэдийн дунд бараг байгаагүй, боломж нь ч хомс байлаа.

"Социалист орнуудын  Эдийн засгийн харилцан туслах зөвлөлийн хурал" - ын Барилгын материалын салбар зөвлөлийн хуралдааны протоколд гарын үсэг зурав. 1981 он.

Төрийн өмчийн томоохон аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлахдаа тал хувийг нь улсын мэдэлд үлдээж, бусдыг  нь хувьчилж байсан. Тэр үед өнөөдрийнх шиг хөрөнгийн биржээр дамжуулан нээлттэй хувьцаа арилжих тогтолцоо байгаагүй. Жишээ нь, тухайн үеийн Улаанбаатарын Байшин үйлдвэрлэх II комбинат 1200 гаруй ажилтантай байсан бөгөөд компанийн 49 хувийн хувьцааг бүх ажилтнууддаа  тэнцүү хуваан олгож, хүн бүрт 100 хувьцаа ноогдуулж байв. 1990 оны дундуур төрийн өмчийн хувьцааг нээлттэй зарлаж, иргэд, аж ахуйн нэгжүүд худалдан авах боломж нээгдсэн. Гэвч тэр үед хувьцаа гэж юу болох, түүний үнэ цэн, ашиг орлогын талаарх ойлголт хүмүүсийн дунд хангалттай байгаагүй. Миний хувьд АНУ-д  сургалтад хамрагдаж,  хувьцааны талаар бага зэрэг ойлголттой байсан учраас өөрийнхөө боломжийн хэрээр худалдан авч байлаа. Аажмаар компанийнхаа хувьцааны 30 орчим хувийг эзэмших болсон.

Улаанбаатарын БҮК  ХК-д  9 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөн удирдах зөвлөл байгуулагдаж, тэндээсээ гүйцэтгэх захирлыг сонгон томилсон. Өмнө нь тус байгууллагад ажиллаж байсан туршлага, итгэл дээр үндэслэн намайг гүйцэтгэх захирлаар томилж байлаа. Одоо ч Улаанбаатар БҮК-2 ХК байдаг.

Эдийн засаг хүндэрч, барилгажилт үндсэндээ зогсонги байдалд орсон үед компанийнхаа үйл ажиллагааг хэрхэн хэвийн үргэлжлүүлсэн бэ?

Тэр үед Дулааны цахилгаан станц, эрчим хүч, Эрдэнэт үйлдвэр, нисэх, төмөр зам зэрэг стратегийн ач холбогдолтой байгууллагууд л улсын өмчид үлдэж бусад нь хувьчлагдсан. Олон компани хувьцаа тараасан ч бодит үйлдвэрлэл, ашиг орлогогүйгээс болж хаалгаа барьсан.

Мэдээж цаг үе хэцүү байсан ч үйлдвэрээ зогсоохгүй, ажилтнуудаа цалинтай байлгахыг зорьж ажилласан. Тухайн үед Улаанбаатар хотод Зөвлөлтийн барилгын байгууллагууд болох СОТ-1, СОТ-2, СОТ-3 үйл ажиллагаа явуулж, 1,3, 4-р хороолол, 10, 11,13,21-р хороолол зэрэг орон сууцны томоохон цогцолборуудыг барьж байгуулж байлаа. Эдгээр барилгууд дан угсармал орон сууцны хийцтэй байсан учраас манай компани бүтээгдэхүүнээрээ ханган  нийлүүлж байсан.

Гэвч ЗХУ задарч, улс төр, нийгмийн нөхцөл байдал эрс өөрчлөгдсөнөөр Оросын мэргэжилтнүүд эх орон руугаа буцаж, олон барилга гүйцэд баригдалгүй дутуу үлдсэн. Тиймээс эдгээр барилгыг дотоодын  гүйцэтгэгч компани гүйцээн барьж, манайх  материалаа үргэлжлүүлэн нийлүүлсэн.

Эдийн засгийн нөхцөл байдал хүнд байсан тул банкууд зээл олгохгүй, олгосон ч ердөө 2–3 сарын хугацаатай богино хугацааны зээл л өгдөг байлаа. Тиймээс сүүлдээ одоогийн ойлголтоор бол бартерын хэлбэрээр ажиллахад хүрсэн. Өөрөөр хэлбэл, нийлүүлж буй барилгын материалын үнийн 50 хувийг урьдчилан авч, үлдсэн хэсгийг нь орон сууц ашиглалтад орж, борлуулсны дараа авахаар тохиролцон ажиллаж байлаа.

Ажилчдаа цалинжуулж, байгууллагаа дампууруулахгүйн тулд өөр чиглэлийн ажлуудыг ч давхар гүйцэтгэсэн. Тухайлбал, гадаадын хөрөнгө оруулалттай олон улсын төслийн   объектууд болох Улаанбаатар хотын  телефон холбооны шугам сүлжээний шинэчлэл өргөтгөл, “Нарны гүүр” болон “Нарны зам”-ын ажилд оролцож бүтээгдэхүүнээ нийлүүлэхээс гадна, зарим туслах ажилд нь оролцож байлаа. Түүнчлэн Японы ЭСЯ-ны барилгын угсармал төмөр бетон хийцүүдийг үйлдвэрлэн нийлүүлсэн.

Манай компани санхүүгийн хувьд хангалттай амжилттай байгаагүй ч хаалгаа бариагүй, дампуураагүй. Хамгийн гол нь олон арван хүний ажлын байр, ар гэрийн амьжиргааг тогтвортой залгуулж, тухайн цаг үеийнхээ нийгмийн хүнд нөхцөлд өөрийн хувь нэмрээ оруулж явсан гэж боддог.Улсын барилгын хорооны орлогч дарга, 1988 он

Та одоо ч хувьцаа эзэмшигч хэвээрээ юу?

Хувьцаа эзэмшихийн нэг бэрхшээл нь ихэнх хувьцааг эзэмшиж чадахгүй бол зарчмаараа шахагдаж эхэлдэг. Цаг хугацааны явцад хувьцаа эзэмшигчид хоорондоо нэгдэж, зарим нь хувьцаагаа нэмэгдүүлэн худалдан авснаар жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн нөлөө улам буурдаг.

Миний хувьд 2006 тэтгэвэрт гартлаа компанидаа ажиллаж байгаад хувьцаагаа зарж албан ёсоор гарсан.

Хүнийг удирдах хамгийн хэцүү гэдэг. Та ямар арга барилаар ажилчдаа удирдаж, хамт олноо нэгтгэж байв?

Нэг гэрийн хүүхдүүд хүртэл өөр өөр ааш авир, зан чанартай байхад хамт олонд бүр ч их ялгаа гарна. Ялангуяа нийгэм солигдох шилжилтийн үед хүмүүсийн сэтгэлгээ, хандлага эрс өөрчлөгдөж, миний удирдлагад ажиллаж байсан зарим хүмүүсийн надтай харилцах нь хүртэл өөр болж байлаа.

Тэр хүнд цаг үед миний баримталж байсан гол зарчим бол үйлдвэрлэлээ зогсоохгүй ажил олох, ажилтнуудынхаа цалинг боломжоороо нэмэгдүүлэх, шударга хөдөлмөрлөх л байсан. Тухайн үед олон үйлдвэр хаагдаж, зарим газрын удирдлагууд тоног төхөөрөмж, бараа материалыг хувьдаа завшсан гэх яриа ч гардаг байсан. Миний хувьд үйлдвэрээ татан буулгах талаар ч огт бодож байгаагүй. Яаж үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлэх вэ? гэдэг дээр төвлөрдөг байсан. 

Гэхдээ компани ямар нөхцөлд байгааг хамт олон маань маш сайн ойлгодог байсан учраас асуудал гарсан ч над руу элдэв сөрөг хандлага гаргахгүй итгэж ажилласан. Олон жил барилгын салбарт хөдөлмөрлөж, энэ бүхнийг туулж гарсандаа бахархаж явдаг.

“Манай улсад төмрийн хүдрийн нөөц хангалттай бий боловч ган хайлуулах үйлдвэргүй учраас арматур үйлдвэрлэж чадахгүй байна.”

Таны ажиллаж байсан үе болон өнөөгийн үйлдвэрийн хөгжлийг харьцуулбал хэр их өөрчлөлт гарсан бэ?

Хувьчлалын дараа буюу 10 жилийн дотор барилгын материалын жижиг том ихэнх үйлдвэрүүд хаагдсан. Харин 2000 он гарч, барилгын салбар сэргэж  эхэлснээр одоогийн олон үйлдвэрүүд хувийн хөрөнгө оруулалт, улсын болон олон улсын санхүүжилтээр баригдаж, үйл ажиллагаа явуулж байна. Бидний үед хийгдсэн түүхий эдийн нөөц, ордын суурь судалгаа л өнөөгийн үйлдвэрүүдэд үр ашгаа өгч дээ.

1990-ээд он хүртэл, үйлдвэржүүлэлтийн түүхий эдийн нөөцөд түшиглэхийн зэрэгцээ улс орны бүсчилсэн хөгжилтэй уялдуулан зохион байгуулдаг байсан.

Ингэснээр барилгын материалын өртөг үнэ харьцангуй жигд, тогтвортой, нийлүүлэлт найдвартай, хүртээмжтэй байсан.

Орчин үед барилгын материалын үйлдвэрлэлт, нийлүүлэлт хэтэрхий бөөгнөрсөн, өртөг, үнэ найдвартай, тогтвортой биш байгаа нь, нэгд үйлдвэрлэлийн ашиглалт доогуур, тухайн үйлдвэрийн эдийн засгийн үзүүлэлт сайн биш, үнийн хэлбэлзэл өндөр болгож байхын зэрэгцээ, бараг барилга – объект болгон дэргэдээ түүхий эдийн карьер, зуурмаг, бетоны жижиг үйлдвэртэй байгаа нь байгаль орчны сөрөг нөлөөллийг нэмэгдүүлэхэд хүргэж байна.

Барилгын материалын үйлдвэрлэл, ханган нийлүүлэлт, үнийн тогтвортой байдлыг хангах талаар Засгийн газраас төвлөрсөн бодлого явуулж баймаар...

Дотоодын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх боломжийг хэрхэн хэрж байна вэ?

Одоо, манай улс цементийн үйлдвэрлэлийн  хүчин чадлын хувьд эх орны барилга угсралтын хэрэгцээг бүрэн хангах, тодорхой хэмжээгээр экспортлох ч боломжтой болсон байна. Гэтэл үйлдвэрүүдийн гаргаж буй цементийн хэмжээ хүчин чадалтайгаа харьцуулахад хэтэрхий бага, зөвхөн нэг төрлийн цемент үйлдвэрлэж байна. Энэ байдал, тухайн үйлдвэрийн эдийн засаг, санхүүгийн байдалд сөрөг нөлөөлж байна. /Өртөг өндөр болсноос, гаргасан зардлаа нөхөж чадахгүйд хүрч, удмаар үнээ өсгөхөд хүргэж буй.../

Иймд үйлдвэрлэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэх, Бүтээгдэхүүний нэр төрлийг боломжит шаардлагат хэмжээгээр олшруулах хэрэгтэй. Эхний ээлжинд манай улс, авто зам, нисэх буудлын бетонд хэрэглэх “замын” цемент, нам маркийн бетонд /М100,М200/ зориулах 200-300 маркийн цемент, хөрсний усны түвшин өндөр болон давсархаг, хужирлаг хөрстэй орчинд ашиглах тусгай зориулалтын химийн тэсвэртэй цемент үйлдвэрлэдэг болох юм. Хэрвээ тухайн нөхцөлд тохирсон цемент ашиглаж чадвал барилгын чанар сайжрахаас гадна  өртөг буурах нөхцөл бүрдэнэ.

Мөн бүтээгдэхүүний өртөг үнийг тогтворжуулах, цементээ боломжит хэмжээгээр экспортолж, импортыг бүрэн зогсоох хэрэгтэй. 

Цагаан /царууц/, улаан тоосго, керамзит, ханын материалууд /гулдмай хавтан, хавтгаалж гэх мэт/ заслалын зарим материал /шохой, гөлтгөнө, байгалийн ба хиймэл чулуу, эмульс, гөлтгөнөт хавтан г.м/ дотооддоо үйлдвэрлэх бүрэн боломжтой.

Жишээ нь, керамзит нь угсармал барилгын гол түүхий эд болдог. Хөнгөн хэр нь маш бат бэх чанартай. Түүхий эд нь манай улсад элбэг бөгөөд Улаанбаатар, Дархан, Багануур зэрэг төвийн байршилд үйлдвэрлэлийг сэргээх боломжтой харагдаж байна. Харин тоосгоны хувьд хэрэглээ нь харьцангуй багассан ч огт хэрэглэхгүй гэсэн үг биш. Хятадын хэдэн компани тоосго үйлдвэрлэж байгаа. Үүний оронд бид өөрсдөө хиймээр санагддаг./урьд нь тоосгоо хийж байсан./  Мөн эрдэс хөвөнгийн түүхий эд ч элбэг учраас дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангах хэмжээнд үйлдвэрлэл хөгжүүлэх боломжтой. Энэ чиглэлээр Монгол базальтаас гадна Евро базальт гээд  үйлдвэр нээгдсэн нь  сайшаалтай байна.

Одоогийн байдлаар сантехник, цахилгааны материалын үйлдвэрлэлийг бүрэн хөгжүүлэхэд хүндрэлтэй хэвээр байна. Учир нь металлургийн үйлдвэргүй учраас ган, төмрийн суурь түүхий эдээ дотоодоос хангаж чадахгүй байна. Сантехникийн хуванцар хоолойн хувьд харьцангуй чанартай үйлдвэрлэж байгаа ч түүхий эд нь мөн л импортоос хамааралтай шүү дээ.Монгол Улсын гавьяат барилгачин цол хүртэв. 2023 он

Арматурын тухайд?

Арматурыг өөрсдөө үйлдвэрлэх нэн шаардлагатай байна. Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр одоогоор хаягдал төмөр хайлуулж цувимал гаргаж байгаа. Хэдийгээр манай улсад төмрийн хүдрийн нөөц хангалттай бий боловч ган хайлуулах үйлдвэргүй учраас арматур үйлдвэрлэж чадахгүй байна. Тиймээс төмрийн хүдрээ экспортод гаргаад, буцаад импортоор арматур худалдан авч байна. Жишээ нь, Сэлэнгийн Ерөө орчмын төмрийн хүдрийн ордыг одоогоор хувийн компани ашиглаж, түүхий эдийг урагшаа гаргадаг.

Гэхдээ стратегийн ач холбогдолтой томоохон үйлдвэрүүд буюу химийн болон металлургийн үйлдвэрүүдийг хувийн хэвшил дангаараа барихад хүндрэлтэй учраас төр, хувийн хэвшлийн хамтарсан үйлдвэрийг эхний ээлжид ашиглалтад оруулах нь оновчтой гэж бодож байна. Үүнийг бүтээж чадвал барилгын материалын үйлдвэрлэл төдийгүй бусад дагалдах салбарууд цогцоороо хөгжих суурь бүрдэнэ.

Та түрүүн ханын материалуудыг өөрсдөө үйлдвэрлэх боломжтой гэсэн. Гэхдээ угсармал барилга төдийлөн баригдахгүй байна. Үүний шалтгааныг та юу гэж харж байна вэ?

Бидний үеийн угсармал барилгууд нэг хэв маягтай, дотоод зохион байгуулалт нь жижигдээд хүмүүсийн эрэлт хэрэгцээ өөрчлөгдөхөд аажмаар барихаа больсон. Гэхдээ энэ нь угсармал барилгын технологи хоцрогдсон гэсэн үг огт биш.  Угсармал барилга нь бүрэн цутгамал барилгаас чанарын хувьд ялгаагүй. Гол нь зураг төслийг илүү уян хатан, орчин үеийн шаардлагад нийцсэн байдлаар боловсруулах хэрэгтэй. Жишээлбэл, Франц улсад 60 давхар барилгыг угсармал технологиор барьж байна. Харин Монголын нөхцөлд 12 давхар хүртэл угсармал барилга барих боломжтой байгаа.

Ер нь үйлдвэрийн аргаар үйлдвэрлэх болон барилгын талбай дээр нь цутгах технологи нь хоорондоо эрс ялгаатай. Үйлдвэрийн аргаар үйлдвэрлэсэн хийцүүд нь хөлдөх, хэт халах зэрэг эрсдэлгүй, технологийн алдаагүй, чанартай, түргэн бэхэждэг, угсрахад хурдан, үр ашигтай. Харин бетон гадна талаасаа эхэлж хатуурч, доторх дулаан нь аажмаар гадагш тэлж хатдаг. Гэтэл талбайн  нөхцөлд өдөр бетоноо цутгаад шөнөдөө температур огцом буурахад хөрж, хагарч, цуурах аюултай.  Нэмэлтүүд ашиглаж байгаа ч эргэлзээтэй.

Дэлхий даяар нойтон технологиос татгалзаж, хуурай технологид шилжих чиг хандлагатай байна. Өөрөөр хэлбэл, барилгын үндсэн хийц болох багана  дам нуруу, хучилт, ханын элементүүдийг үйлдвэрт урьдчилан бэлтгэж, барилгын талбай дээр угсарч байгаа.

Барилгын материалын үйлдвэрлэлээ бодлогоор хэрхэн дэмжих ёстой вэ?

Юун түрүүнд урьдчилсан тооцоо судалгаа хийж, аль бүсэд ямар хүчин чадалтай, ямар чиглэлийн үйлдвэр барих вэ гэдгийг тодорхойлж, бүсчилсэн төлөвлөгөө гаргах хэрэгтэй. Үүний дараа хувийн хэвшилд төрөөс урт хугацааны, уян хатан нөхцөлтэй санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх боломжтой. Жишээлбэл, эхний шатанд 5 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийг урт хугацаатай зээл хэлбэрээр олгож, үйлдвэрээ босгоод үйл ажиллагаа нь хэвийн болсны дараа буюу 5–10 жилийн дараагаас хүүгийн төлбөрийг эхлүүлж, үндсэн зээлийг 20–30 жилийн хугацаанд төлж дуусгах боломж бүрдүүлбэл бодит дэмжлэг болно.

Эсвэл төр, хувийн хэвшилтэй нэгдэж үйлдвэр байгуулаад татварын бодлогоор дэмжих боломжтой. Хэрвээ хувийн хэвшил өөрсдөө хөрөнгө босгож үйлдвэр барьсан тохиолдолд 10 жилийн хугацаанд татвараас чөлөөлөх нь томоохон дэмжлэг болно шүү дээ.

Яам нь  улс орны нийт хэрэгцээг бодитоор тооцож, тухайн чиглэл бүрээр бодлого гаргах нь чухал. Үүнээс гадна төрөөс түүхий эдийн ордуудыг судалж, хаана ямар нөөц байгааг ил тод нээж өгөх хэрэгтэй. Учир нь түүхий эдийн байршлыг өөрсдөө судалж тогтоох нь хувийн компаниудад асар их зардал, ачаалал болдог. Энэ ажлыг төр хариуцаж чадвал үйлдвэрлэл хөгжих суурь нөхцөл бүрэн бүрдэнэ.

“Монголын барилгын салбарын анхны “Нэвтэрхий толь”-ийг  ахмад удирдлагууд, хойч үедээ зориулан гаргасан”

Та барилгын салбарт цөөнгүй ном хэвлэн гаргасан шүү дээ. Энэ талаараа яривал?

Ном бичих нь миний хувийн сонирхол байсан. 1970-1980 - аад оны хооронд Монгол Улсын барилгын салбарын стандартуудыг эмхэтгэн анх удаа товхимол болгон гаргаж байлаа.

Тухайн үед Монголд барилгын салбарын ном тун ховор. Тиймээс анх ном бичих сэдэл нь үүнээс үүдэлтэй байсан. Тиймээс зөвлөлтийн эрдэмтдийн бичсэн номыг уншиж, түүн дээрээ тулгуурлан “Бетоны найрлагын бүрэлдэхүүнийг тодорхойлох арга”, “Барилгын материалын технологи”, “Бетон, төмөр бетон бүтээцийг цутгах арга” гэх мэт номуудыг гаргасан. Тухайн үед их сургуулиа төгсөж байгаа залуучууд дипломоо бичихдээ их өргөн ашигладаг байсан гэж ярьдаг байсан.

Мөн эрдэм шинжилгээний өгүүлэг, нийтлэлүүд бичиж сонин сэтгүүл гаргаж л байсан. Өөрийн үндсэн ажил маш их байсан учраас тэр болгон бичиж чаддаггүй байлаа.

Хамгийн сүүлд барилгын салбарын “нэвтэрхий толь” - ийг бичиж дуусгасан.

“Нэвтэрхий толь” - ны талаар дэлгэрүүлэн салбарынхандаа мэдээлэл өгвөл?

Барилгын салбарын “Нэвтэрхий толь”  манай улсад байдаггүй учраас анх удаа хэвлэгдэн гарч байгаа нь энэ ном юм. “Барилгын үйлдвэр, барилгын материалын аж үйлдвэр” нэртэй энэхүү “Нэвтэрхий толь” - ыг ОХУ-ын  барилга, барилгын материалын салбарын туршилт, эрдэм шинжилгээ, зураг төсөл, сургалт, үйлдвэрлэлийн тэргүүлэх эрдэмтэд, мэргэжилтнүүд бүтээсэн. Тэдний хувьд шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн лавлагааны гол бүтээлүүдийн нэг юм.

Энэ нэвтэрхий толь нь манай орны барилга архитектур,барилгын материалын аж үйлдвэрийн салбарын инженер техникийн ажилтнууд, мэргэшсэн ажилчид, энэ чиглэлийн их дээд сургуулиуд, коллеж, мэргэжлийн сургалт үйлдвэрийн төвүүдийн багш, оюутнуудад өөрсдийн мэдлэгээ гүнзгийрүүлж, өргөжүүлэхэд нь тодорхой хэмжээний гарын авлага болно гэдэгт найдаж байна.

Хэчнээн сэдэв, нэр томьёоны тайлбар байгаа вэ?

“Нэвтэрхий толь”-д барилга байгууламж, барилгын материал хийцийн технологийн чухал үйлдвэрүүд, машин техникийн талаарх үндсэн ойлголт, нэр томь т-+ёоллыг нарийвчлан тайлбарласан юм. Нэр томьёоллын талаарх ойлголт нь барилгын материалын аж үйлдвэрийн болон ерөнхий техникийн шинж чанарын асуудлуудыг /тухайлбал: бетон, дүргэгч, холбогч, металл, мод, шил, керамик, полимер, дулаан ба ус, дуу чимээ тусгаарлах, дээврийн материалуудын г.м/ бүрэн хамарсан. Мөн номын сэдэв болгонд багаж хэрэгсэл, машин механизм, байгууламжийн ойлголт, нэр томьёоны тодорхойлолт, хэрэглээний зориулалт, техникийн үйлдлийн товч бичлэг зэрэг нь тодорхой тусгагдсан.

“Нэвтэрхий толь”-д түүхий эд материал 50, барилгын материал, хийц эдлэл 562, үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, багаж хэрэгсэл 34, үйлдвэрлэлийн арга технологи 55 бусад 27 нэр төрлийн сэдвээр тайлбарлагдсан. Ном нийтдээ 726 сэдвийн агуулгатай.

“Нэвтэрхий толь” –д сэдвүүдийг Монгол цагаан толгойн дарааллаар байрлуулсан. Тухайн сэдэвт түүний агуулгын тодорхойлолт мөн чанар, техник технологи, хэрэглээг судалгаанд тулгуурласан баримт, шаардлагатай гэж үзсэн хэсгийн зураг, бүдүүвчийг тусгасан байгаа. Зарим сэдвийн агуулгыг тодорхойлохын тулд өөр сэдвээс нэмэлт ойлголт авах заалтууд тэмдэглэсэн болно.

“Нэвтэрхий толь” –ийг аль болохоор Монгол хэлэнд ойлгомжтойгоор орчуулах зарчим баримталж хийсэн юм. Гэхдээ урьд нь монгол хэлэнд хэрэглэж хэвшсэн гадаад нэр томьёоны үгнүүд /жишээлбэл: бетон, цемент, керамик г.м/болон  орос хэлэнд эртний латин хэлнээс орж хэрэглэгдэж байгаа улмаар Монгол хэлэнд хөрвүүлэхэд утга, хэллэгийн талаасаа зохимж муутай үгнүүдийг орчуулгагүйгээр  Монгол хэлний бичлэгт зохицуулж оруулсан.

Иймд гадаад үгсийн /голлох нэр томьёоны/ утгачилсан орчуулгын жагсаалтыг гаргаж номд хавсаргасан байгаа. Энэхүү “Нэвтэрхий толь”-ийг Монгол улсад шинэ үеийн барилгын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд болон салбартаа үнэлж баршгүй хүчин зүтгэж байсан ахмад удирдлагуудынхаа гэгээн дурсгалыг мөнхжүүлэхэд зориулан гаргаж байгааг тэмдэглэхэд таатай байна.

Ном бичих нь нэгэн насны дээд буян гэдэг. Энэ сайхан буяныг үйлдэж, өөрийн арвин туршлага, эрдэм мэдлэгээ харамгүй хуваалцаж, оюуныг мялааж буй танд талархал илэрхийлье!