"Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр" ТӨХХК Технологийн хяналтын ахлах инженер, Зөвлөх инженер

Монгол Улсад дулааны томоохон цахилгаан станцууд болох ТЭЦ-III 1966-1968 онд, ТЭЦ-IV 1979-1983 онд баригдсан бөгөөд ТЭЦ-IV станцын барилгын явцад металл, гагнуурын оёдлын чанарын хяналтад хэт авианы болон радиографын аргуудыг нэвтрүүлж эхэлсэн байдаг. 

1992 онд Олон улсын атомын энергийн агентлагийн техник хамтын ажиллагааны төслийн хүрээнд үл эвдэх сорилын (NDT) радиографын аргаар бүтээгдэхүүний чанарыг шалгах сургалт, судалгааг хэрэгжүүлж эхэлсэн байдаг байна. (NDT= Non-destructive testing)

Анх 1906 онд Америкийн инженер Альберт Фердинанд Шор жижиг алхаар материал дээр унагаж, ойлтын өндрийг ажиглан материалын хатуулгийг хэмжих төхөөрөмжийг зохион бүтээж байж ээ. 

Харин дууны тархалтын талаарх анхны судалгаа 19-р зуунд эхэлсэн байдаг бөгөөд титаник 1912 онд живсний дараа хэрэглээний санаа гарч, мөсөн уулыг илрүүлэх, дараа нь шумбагч онгоц илрүүлэх ажилд хүртэл. 1920-иод оны сүүлээр Зөвлөлтийн эрдэмтэн Сергей Соколов металл цутгамлын гэмтлийг илрүүлэхийн тулд хэт авиа ашиглах санааг анх дэвшүүлсэн. Анхны практик үйлдвэрлэлийн хэт авианы шалгалтын арга, багаж хэрэгслийг 1940 оны орчимд Америк, Британийн инженерүүд боловсруулсан.

Рентген туяаг 1895 онд нээсэн байдаг ч аж үйлдвэрийн рентген зураг мөн 1920-иод оны эхээр хөгжиж эхэлжээ. Дэлхийн 2-р дайны үед цэргийн үйлдвэрлэлд чанарын хяналт тавих зорилгоор түүний хэрэглээ эрс нэмэгдсэн бөгөөд дайны дараа өргөн хэрэглэгддэг байсан ч 1950-аас 1960 онуудад хэрэглээ улам өргөжиж тоног төхөөрөмжийг илүү зөөврийн, үр дүнтэй болгосон байдаг байна. Өнөөгийн цаг үед бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, барилга байгууламжийн чанарын хяналтын салшгүй нэг хэсэг болсон байдаг.

Манай улсын хувьд үл эвдэх сорил (NDT) нь дэд бүтцийн салбарт илүү хөгжиж хэрэглэгддэг онцлогтой.

Барилга байгууламжийн чанарын хяналтад үл эвдэх сорил (NDT) -ийн хэрэглээ нь угсралтын ажлын чанар, барилгын материал, бүтээцийг эвдэхгүйгээр, хэлбэр хэмжээг алдагдуулахгүйгээр шалгах, үнэлэх арга юм. Энэ нь барилгын аюулгүй байдал, бат бөх байдлыг хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд үл эвдэх сорилын зорилго нь:

• Барилгын материал, бүтээц хийцийн бүтцийн гэмтэл, согогийг илрүүлэх
• Материалын физик, механик шинж чанарыг тодорхойлох
• Угсралтын явцад гарсан алдааг эрт илрүүлж засварлах
• Ашиглалтын хугацаанд бүтээцийн бүрэн бүтэн байдлыг хянах зорилтууд байдаг бөгөөд үл эвдэх сорил (NDT) нь түргэн, аюулгүй, эдийн засгийн зардал бага, өндөр нарийвчлалтай гэх мэт давуу талуудтай байдаг.

Үл эвдэх сорилд (NDT) хэрэглэгддэг үндсэн аргууд нь:

1. Биет үзлэг шалгалт (visual inspection): 

Энгийн хэмжилтийн багаж ашиглан нүдэнд харагдах гадаргуугийн хэв гажилт согог, ан цав, хагарал илрүүлэн нормын болон стандартын хязгаарын хүрээнд байгаа эсэхийг тогтоох.

2. Хэт авианы сорил (Ultrasonic Test): Дууны долгион ашиглан материалын дотоод бүтцийг шалгах. Бүтээц эдлэлийн материалын доторх ан цав, сийрэгжилт, үеийн салалт, нүх сүв зэрэг далд гэмтлийг илрүүлэх арга юм. Хэт авианы сорилын явцад бүтээц эдлэл, эд ангийг эвдэхгүй, гэмтээхгүйгээр шалгадаг нь давуу талтай. Ялангуяа бетон бүтээц, гагнуурын оёдол, даацын элементүүдэд хэт авиаг зөв сонгон хэрэглэснээр согог, гэмтлээс үүсэх эрсдэлийг эрт илрүүлэх боломж олгодог.

3. Радиографын сорил (Radiographic Test): 

Рентген болон гамма туяа ашиглан материалын дотоод бүтцийг дүрслэх арга юм. X-ray эсвэл Gamma ray цацраг ашиглан материалын дотоод бүтцийг зураг (радиограф) хэлбэрээр харуулж, далд гэмтлийг илрүүлэх арга юм. Радиографын сорил нь хариуцлагын зэрэг нь өндөр хийц эдлэлийн гагнуурын оёдол, даралтат сав, хий шингэний шугамын системд зайлшгүй хэрэглэгддэг арга. Гэхдээ аюулгүй ажиллагаа, стандартын мөрдөлт хамгийн чухал.

4. Соронзон бөөмийн сорил (Magnetic Particle Test): 

Соронзон орныг ашиглан гадаргуугийн болон гадаргууд ойр согог илрүүлэх. Материалын гадаргуу болон гадаргууд ойр байрлах ан цав, тасралт, температурын хэв гажилтаас үүсэх хагарал тасралт, гагнуурын оёдлын гэмтлийг илрүүлэхэд маш үр дүнтэй байдаг.

5. Шингэний нэвчилтийн сорил (Liquid Penetrant Test): 

Шингэн будагч бодис ашиглан гадаргуугийн ан цав, нүх сүвийг илрүүлэх. Материалын гадаргуу дээр нээлттэй байгаа ан цав, нүх сүв, бичил тасралтыг нэвчүүлэгч шингэн ашиглан илрүүлэх арга юм. Шингэн нэвчилтийн сорил нь биет үзлэгийн дараагийн энгийн, үр дүнтэй арга. Гагнуурын оёдлын ан цав,  гангын цуцалтын хагарал, тасралт, согогийг илрүүлэхэд түгээмэл хэрэглэгддэг.

Дээрх үл эвдэх сорилын (NDT)  үндсэн таван арга болон материалын физик, механик шинж чанарын онцлогоос хамааран үндсэн таван аргаас үндэслэн дэвшилтэт аргууд олон байдаг. Бидний мэдэх төмөр бетон хийц бүтээцийн согогийг илрүүлэхэд (Electrical Methods) цахилгаан эсэргүүцэл, цахилгаан соронзон индукц зэрэг аргаар материалын шинж чанарыг тодорхойдог. Electrical Methods гэдэг нь цахилгаан гүйдэл, хүчдэл, эсэргүүцэл, цахилгаан соронзон долгионы шинж чанарыг ашиглан бетон ба барилгын бүтээцийн дотоод бүтэц, нягт, гэмтэл, зэврэлт, арматурын байршил, хамгаалалтын үеийн зузааныг үл эвдэх сорилтын аргаар үнэлэх аргуудыг ойлгож болдог.

Ер нь үл эвдэх сорил (NDT)-ыг барилга байгууламжийн чанарын хяналтад төмөр бетон бүтээц, ган хийц, даралтад байгууламж, хий шингэний шугам хоолой, зам гүүр, усан сан зэрэг олон төрлийн дэд бүтэц, инженерийн байгууламжид өргөнөөр ашигласнаар барилга байгууламжийн даац, ашиглалтын аюулгүй байдлыг бодитой үнэлэх, далд гэмтэл, эвдрэлийг эрт үе шатанд илрүүлэх, төлөвлөгөөт засвар үйлчилгээний шийдлийг оновчтой гаргах боломж бүрдэнэ. Үүний үр дүнд гэнэтийн эвдрэл, ослын эрсдэлийг бууруулж, засвар үйлчилгээний зардлыг хэмнэхийн зэрэгцээ барилга байгууламжийн ашиглалтын хугацаа, эдийн засгийн өгөөжийг мэдэгдэхүйц уртасгах ач холбогдолтой байдаг.

Ашиглалтын хүрээ маш өргөн бөгөөд ерөнхий байдлаараа

Өөрөөр хэлбэл, үл эвдэх сорил (NDT) нь инженерчлэлийн бараг бүх салбарт ашиглагддаг боловч, дийлэнх хэрэглээ нь барилга, металл хийцийн үйлдвэрлэл, эрчим хүч, нефть-хийн үйлдвэрлэл, тээвэр (усан, агаарын, авто) болон сансрын технологийн салбаруудад өргөнөөр ашиглагддаг.