Монголчууд бид дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд амьдардаг. Өвлийг өнөтэй давахын тулд дулаан бидэнд агаар, ус шиг хэрэгтэй. Гэтэл сар бүр төлдөг дулааны төлбөрийн нэхэмжлэхээ хараад "Би яг хэдийг хэрэглээд, юунд төлөөд байна вэ?" гэдэг асуулт танд төрдөг үү? Та гэртээ дулаанаа хэмнэж, паараа хаасан ч, хөрш айл тань цонхоо дэлгээд паараа тултал нь нээсэн ч сарын эцэст төлөх мөнгө ижилхэн гардаг "шударга бус" тогтолцоо удаж байна.

Судалгаагаар хэрэглэгчдийн 60 гаруй хувь нь одоогийн дулааны төлбөрийн системд сэтгэл дундуур байдаг нь тогтоогджээ. Тэгвэл "Дулаанаа хэмнэж, төлбөрөө багасгах боломжтой юу?" гэсэн асуултад, гарц, шийдлийг хайж салбарын мэргэжилтнүүд, инженерийн байгууллагууд болон иргэдийн байр суурийг тодрууллаа. 

ДУЛААНЫ ҮНЭ "ҮНЭГҮЙ" ШАХУУ БАЙГАА ЦАГТ ХЭМНЭЛТ, ТЕХНИКИЙН ДЭВШИЛ ГАРАХГҮЙ

Германы олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллагын (GIZ) зөвлөх С.Түвшинхүүтэй Монгол Улсын дулаан хангамжийн салбарын өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй асуудлуудын талаар тодруулж ярилцлаа.Монгол Улсын дулаан хангамжийн салбар өнөөдөр яг ямар түвшинд байна вэ?

Монгол орны халаалт, дулааны асуудал нэлээд төвөгтэй байдал руу орчихсон. Ялангуяа Улаанбаатар хот шиг төвлөрсөн том системтэй газруудад дулааны чадлын дутагдал нүүрлэсэн байна. Саяхан Ерөнхий сайд станцуудын үйл ажиллагаатай танилцах үеэр харахад, суурилагдсан хүчин чадлаасаа ойролцоогоор 40 гаруй хувиар давсан хэрэглэгч холбогдсон дүр зурагтай байна. Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэхээр, хэрвээ огцом хүйтэрвэл бид хэзээ ч бодитой, хэрэгцээт буюу гэрээт дулаанаа бүрэн хэмжээгээр нь авч чадахгүй, цаашлаад хөлдөх эрсдэлтэй гэсэн үг.

Төлбөр тооцооны систем манайд ямар байдаг вэ? Энэ нь салбарын хүндрэлд нөлөөлж байна уу?

Манай үнэ тариф, төлбөр тооцооны хэлбэр нь их гажуудалтай өөрөөр хэлбэл халамжийн шинж чанартай. Жишээлбэл төвлөрсөн халаалтын  хувьд ижилхэн дулаан, ижилхэн энерги авч байгаа айл өрхүүд маш бага үнээр, харин аж ахуйн нэгжүүд хэд дахин өндөр үнээр төлдөг. Тодруулбал, айл өрхүүд хэрэглээгээрээ биш, халааж буй  талбайгаар төлдөг. Айл өрхөөс халаалтын төлбөрт халааж буй талбай тутмаас сард  500 төгрөг авдаг байхад, аж ахуйн нэгж, төсвийн байгууллагууд эзлэхүүнээрээ тооцогдож, нэгжийн  буюу халааж буй эзлэхүүн тутмаас ойролцоогоор 1000 орчим төгрөг авдаг буюу бараг 6-10 дахин илүү үнэ төлж, айл өрхийн зардлыг нуруундаа үүрч байна. Энэ бол нэг ёсны зах зээлийн биш, "халамжийн" шинжтэй, шударга бус систем юм.

Одоогийн тариф хэт бага байна гэлээ. Яг бодит өртөгтэй харьцуулахад ямар байна вэ?

Асар их зөрүүтэй. Одоогийн хэмжүүрийн буюу хэрэглээний тарифаар орон сууцны айл өрх 1 кВтц дулааныг ойролцоогоор 12,32 төгрөгөөр тооцож авахаар тогтоосон байдаг. Гэтэл хотын захын нам даралтын уурын зуухнууд албан байгууллага, ААН-д нийлүүлж буй бодит дулааны хэмжээг эзлэхүүнээр тооцон авч авч буй мөнгөнд нь харьцуулаад үзэхэд   1кВтц дулааныг ойролцоогоор 330 орчим  төгрөгт хүрч байгаа ба энэ нь бодит өртөгтэй дөхүү дүн юм. Энд нэг харьцуулалт хэлье. Гэр хорооллын иргэд кг нүүрсийг 200 төгрөгөөр худалдаж аваад түлэхэд 1 кВт.ц дулааныг 100-150 төгрөгөөр өөрсдөө гаргаж авч байна. Өөрөөр хэлбэл, төвлөрсөн дулаанд холбогдсон пааран халаалттай орон сууцны иргэд гэр хорооллын иргэдээс ч хэд дахин бага, бараг үнэгүй шахуу дулаан хэрэглэж байна. Ийм нөхцөлд эрчим хүчний хэмнэлт, техник технологийн шинэчлэл ярихад хэцүү.

Та сая хуучин систем, сэтгэлгээний тухай цухас дурдлаа. Төлбөрийн систем маань хүмүүсийн эрчим хүчээ хэмнэх хандлагад хэрхэн нөлөөлж байна вэ?

Бидний дунд хамгийн том саад болж буй зүйл бол хуучин системээс уламжлагдсан "энергийг хэрэгцээнийхээ хэрээр үнэ төлбөргүй хэрэглэдэг болно" гэсэн ойлголт, хүлээлтээс салалгүй өдий хүртэл явж ирсэнд байгаа юм. Бид ийм ойлголттой үлдсэн учраас эрчим хүчийг хэмнэх талын мэдлэг, дадал дутмаг явж ирсэн. Өнөөдөр орон сууц, албан байгууллагуудын дийлэнх нь төлбөрөө "талбайн хэмжээгээр" (м²) эсвэл "эзлэхүүнээр" (м³) төлж байна. Ийм систем нь хэрэглээгээ хэмжих, хянах боломжгүй, хэмнэлтийн хөшүүрэг  үүсгэдэггүй. Та гэртээ паараа хаагаад бага хэрэглэсэн ч, эсвэл цонхоо онгойлгоод их хэрэглэсэн ч ялгаагүй ижил төлбөр төлдөг. Тиймээс айл өрхүүдэд дулаанаа хэмнэх сонирхол огт төрдөггүй. Ханган нийлүүлэгч нь хэрэглэгчийн гомдлоор, хэрэглэгч цонхоороо тохируулга хийдэг гэсэн үг.

Албан байгууллагууд ихэвчлэн тоолууртай болсон гэж ярьдаг. Тэдэнд хэмнэлт хийх боломж бий юу?

Тийм ээ, гэхдээ энд нэг өрөөсгөл ойлголт бий. Албан байгууллагуудын 80 орчим хувь нь дулааны тоолууртай болсон ч энэ нь ихэнхдээ тухайн барилгын ерөнхий оруулган дээр нэг тоолуур тавьсан  байдаг. Доторх өрөө тасалгаа буюу хэрэглэгч нэг бүрээр хэмжилт хийгддэггүй (sub-metering байхгүй) учраас тухайн байгууллагын нэг өрөө, нэг ажилтан дулаанаа хэмнэхэд нийт төлбөрт мэдэгдэхүйц өөрчлөлт гардаггүй. Өөрөөр хэлбэл, хэмнэх сэдэл төрүүлэхүйц урамшууллын механизм албан байгууллагууд дээр ч бүрэн ажиллахгүй байна. Энэ нь хэт хямд үнэ тарифтай холбоотой гэж болно.

Хэрэглээгээрээ төлдөг болохын тулд тоолууржуулах хэрэгтэй байх. Хуучин орон сууцнуудыг тоолууржуулах боломжтой юу?

Хуучин угсармал орон сууцнууд техникийн хувьд "Нэг хоолойт" системтэй. Энэ нь дулаан доороос эсвэл дээрээсээ  нэг хоолойгоор айлын өрөөнүүд дамжуулан түгээдэг тул айл тус бүрээр нь тоолоход төвөгтэй . Тиймээс айл бүр дээр тоолуур тавих боломжгүй шахуу. Үүнийг шийдэх арга нь байрны ерөнхий оролт (узель) дээр тоолуур тавьж, айл бүрийн халаах хэрэгслийг тохируулах боломжтой болгож өөрчлөөд пааран дээр нь "Дулааны зардал хуваарилагч" (allocator) төхөөрөмж суурилуулах замаар шийддэг юм.

Ингээд нийт хэрэглээний тодорхой хувийг талбайгаар, үлдсэнийг нь хуваарилагчийн заалтаар тооцож болно. Харин шинэ барилгууд ихэвчлэн "Хоёр хоолойт" системтэй, термостат хаалттай баригдаж байгаа тул шууд хэрэглээгээр тооцох боломжтой.

Айл өрхүүд гэртээ халууцахаар цонхоо онгойлгодог. Хэрэглээгээрээ төлдөг болчихвол энэ байдал өөрчлөгдөх үү?

Яг зөв. Үнэ тарифыг бодит болгож, хэрэглэснээрээ төлдөг болбол хүмүүс халууцсан үедээ цонхоо онгойлгож дулаанаа гадагш нь цацах биш, паараа хааж мөнгөө хэмнэнэ. Үүнийг бид "цонхоороо халаалтаа тохируулдаг" систем гэж хошигнож ярьдаг.

Та түрүүн угсармал орон сууц, сургууль цэцэрлэгийг дулаалах төслүүд дээр ажиллаж байсан гэлээ. Байрыг дулаалж, дулаан алдагдлыг багасгахад эдийн засгийн үр ашиг нь яг хэнд очиж байна вэ?

Бид хотын захын нам даралтын зуухнаас тэжээгддэг  сургууль, цэцэрлэгийг дулаалах ажлуудыг хийж байсан. Үр дүнд нь 50-60 хувийн дулааны хэмнэлт асуудалгүй гардаг. Гэвч төлбөрийг талбайгаар буюу тогтмол дүнгээр төлж байгаа учраас энэ хэмнэлт нь улсын төсөвт эсвэл иргэдэд биш, цаад зуухны эзэнд цэвэр ашиг болж очдог гажуудалтай. Тэр зуухны эзэн 50-60 хувийн нүүрсээ хэмнэсэн мөртлөө авах ёстой мөнгөө хуучин дүнгээр нь буюу бүтнээр нь аваад ашгаа хүртээд явчихдаг буруу тогтолцоотой. Одоо төвлөрсөн халаалтад болбогдсон угсармал орон сууцуудыг дулаалах ажил эхлүүлж байгаа ба олон айлын зориулалттай орон сууцны барилгад хэрэглээнд суурилсан дулааны төлбөр тооцоог нэвтрүүлэх талд  бодлогын дэмжлэг үзүүлэх чиглэлээр мөн ажиллаж байна. 

Одоо дулааны дутагдалд орчихсон гээд л шинэ эх үүсвэр, станц барих тухай их ярьж байна. Хэрвээ бид байгаа барилгуудаа сайн дулаалчихвал заавал шинэ станц барих шаардлагатай юу?

Энэ бол маш чухал асуудал. Станцуудын хүчин чадал дулааны хувьд  40 орчим хувийн дутагдалтай байна гэсэн шүү дээ. Гэтэл нөгөө талд бид угсармал орон сууц, сургуулиудыг дулаалахад дулааны хэмнэлт 50-60 хувь гардаг болохыг тогтоосон.

Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэхээр, хэрвээ бид хуучин барилгуудаа бүрэн дулаалж, алдагдлыг нь бууруулж чадвал одоогийн дутагдаад байгаа 40 хувийг нөхөх бүрэн боломжтой. Одоо чадлын дутагдлыг нөхөх гээд энд тэнд шинэ эх үүсвэрүүд төлөвлөөд, бариад эхэлчихсэн. Гэхдээ энэ нь тийм ч оновчтой шийдэл биш юм. Өөрөөр хэлбэл, цоорхой хувингаар ус зөөхтэй адил байгаа одоогийн алдагдлаа бууруулах буюу дулаалах замаар бий болгосон хэмнэлт нь асар их хөрөнгөөр шинэ станц барихаас илүү үр дүнтэй, хямд тусна гэсэн үг. Хэмнэлтээр бий болсон „шинэ дулааны станцад” дахиж нүүрс шатаахгүй, бохирдол гаргахгүй, засвар үйлчилгээ шаардлагагүй, ажиллах хүч хэрэггүй мөн хувийн хөрөнгө оруулалтаар хийх бүрэн боломжтой гэдэг утгаараа төсөвт хэмнэлттэй байдаг.

Олон улсад энэ жишиг ямар байдаг вэ? Тэнд "ESCO" загвар хэрэгждэг гэж сонссон.

Олон улсад эрчим хүч, дулааныг "бараа бүтээгдэхүүн" гэж үздэг учраас бодит өртгөөр нь тооцдог. "Тоолдоггүй энерги" гэдэг ойлголт байхгүй. Тийм ээ, гаднын улс орнуудад ESCO (Energy Service Company) маш амжилттай ажилладаг. Энэ нь мэргэжлийн компани өөрийн хөрөнгөөр танай барилгад дулаалах мэтийн арга  хэмжээ хэрэгжүүлж, гарсан хэмнэлтийн мөнгөн дүнг тодорхой хугацаанд авч хөрөнгө оруулалтаа нөхдөг загвар юм. Гэтэл манайд тариф хэт бага (12,32 төгрөг) учраас хэмнэлт хийгээд ч мөнгөн дүн дээр дорвитой хэмнэлт гардаггүй. Тиймээс хөрөнгө оруулалтаа нөхөх боломжгүй тул ийм бизнесийн модель Монголд хэрэгждэггүй, зөвхөн гадны донор байгууллагуудын  тусламжаар л хийгдэж байна. 

Цаашид ямар арга хэмжээ авах шаардлагатай вэ?

Хамгийн түрүүнд үнэ тарифыг бодит өртөг рүү нь ойртуулах, шат дараатай нэмэх хэрэгтэй. Үүнийг иргэдэд маш зөв, нээлттэй мэдээлэх шаардлагатай. Эрчим хүч бол үнэгүй зүйл биш гэдгийг ойлгох цаг болсон. Тэгж байж л бид энэ салбарыг элгээр нь хэвтүүлчихгүй авч үлдэнэ. Мөн шинээр баригдаж буй барилгуудыг хэрэглээгээрээ тооцдог систем рүү шууд оруулах журам зохицуулалтыг хийх нь чухал байна. 

Түүнээс гадна дулааны үнэ тарифыг тэгшитгэх буюу өөр хооронд нь ойртуулах хэрэгтэй эрс тэс ялгаатай бодит бус үнэ тариф нь энэ салбарын техник технологийн хөгжилд саад болохоос гадна авлигал хээл хахуул болон хэт их төвлөрлийн үндсэн шалтгаан болсон хэвээр байх болно.

ХЭРЭГЛЭГЧИД ДУЛААНАА ХЭМНЭЖ, ТӨЛБӨРӨӨ БОДИТООР ТӨЛӨХ БОЛОМЖИЙГ БҮРДҮҮЛНЭ

Монгол Улсын хэмжээнд дулааны төлбөр тооцооны өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй асуудал болон ирээдүйд хэрэгжүүлэх шийдлийн талаар Эрчим хүчний зохицуулах хорооны Ажлын албаны дарга Б.Болор-Эрдэнэтэй ярилцлаа.

Монголд орон сууц болон албан байгууллагууд дулааны төлбөрөө хэрхэн төлж байна вэ? Ямар нэгэн хэмжүүр ашиглаж байна уу?

Манай улсын хувьд дулааны эрчим хүчийг хэмжих хэрэгсэл, тоолууржилт хангалтгүй түвшинд байна. Энэ нь барилгын норм ба дүрэм, хуучин барилгуудын хийцлэлтэй шууд холбоотой. Хуучин буюу 2000 оноос өмнө баригдсан орон сууцнууд ихэвчлэн халаалтын "Босоо шугамтай" дулаан доороос дээшээ бүх айлаар дамждаг системтэй тул айл бүр дээр тусдаа дулааны тоолуур тавих боломжгүй байдаг. Тиймээс одоогийн байдлаар:

●    Айл өрхүүд: Орон сууцны талбайн хэмжээгээр (м.кв) буюу тогтмол тариф (жишээ нь 1 м.кв=506 төгрөг) төлдөг.

●    Аж ахуйн нэгжүүд: Бие даасан объекттой байгууллагууд ихэвчлэн оролтын зангилаан дээрээ тоолууртай байдаг. Харин орон сууцны 1-2 давхарт байрладаг үйлчилгээний газрууд айл өрхтэй ижил системтэй тул тоолуур тавих боломжгүй, харин таазны өндөр нь харилцан адилгүй (2.7-4 метр) байдаг тул "Эзлэхүүнээр" (м.куб) тооцдог.

Албан байгууллагуудын хувьд байршлаасаа хамаараад төлбөр тооцоо нь өөр өөр байдаг гэсэн үг үү?

Тийм ээ, энэ хоёр маш том ялгаатай.

●    Бие даасан объекттой байгууллагууд: Улаанбаатар хотын хэмжээнд бие даасан барилгатай аж ахуйн нэгжүүд үндсэндээ бүрэн тоолууржсан гэж хэлж болно. Эдгээр барилга нь доороо дулаан хуваарилах зангилаатай байдаг тул тоолуураар бодит хэрэглээгээ хэмжиж, хэмнэлтээ өөрсдөө зохицуулаад явах боломжтой.

●    Орон сууцны 1-2 давхрын байгууллагууд: Барилгын хийцлэл нь орон сууцтайгаа ижил учраас шууд тоолуур тавих боломжгүй буюу хүндрэлтэй байдаг. Хэрэв хэрэглэгч өөрөө хүсвэл тоолуур тавиулах боломж уг нь нээлттэй ч өндөр зардал болон тарифын хэт бага үнээс шалтгаалан эдийн засгийн сонирхолгүй байдаг.

Шинээр баригдаж буй барилгуудад энэ асуудлыг хэрхэн шийдэж байна вэ? Олон улсын жишигт нийцсэн өөрчлөлт орж байгаа юу?

Бид Хот байгуулалт, Барилга, Орон сууцжуулалтын яамтай хамтран барилгын норм ба дүрэмд (БНбД) өөрчлөлт оруулахаар ажиллаж байна. Шинээр баригдах барилгуудад дулааны тоолуур заавал суурилуулах, хэрэглэгч бүр өөрийн хэрэглээг хянах боломжтой техникийн шийдэлтэй байх шаардлагыг тусгаж байгаа. Энэ жил хоёр дүрэмд өөрчлөлт орох төлөвтэй байна. Хэрэв дөрвөн дүрэм бүрэн шинэчлэгдвэл ирэх жилээс ашиглалтад орох барилгууд бүрэн тоолууржсан байна гэсэн үг.

Дулааны тоолуур суурилуулснаар яг ямар үр ашиг гарах вэ?

Маш олон талын ач холбогдолтой:

1.    Бодит хэмнэлт: Айл өрхүүд хэрэглээгээ хянаж, паараа тохируулдаг болсноор жилд ойролцоогоор 600 мянган Гкал дулаан хэмнэх боломжтой гэсэн судалгаа гарсан.

2.    Эх үүсвэрийн хэмнэлт: Хэрэглээ багассанаар дулааны станцуудын ачаалал буурна. Жишээ нь, 100 Гкал/ц (эх сурвалжид 100 гэж дурдсан, таны асуулгад 1000 гэж бичсэн байсныг залруулав) буюу бараг Амгалангийн дулааны станцын нэг зуухтай дүйцэхүйц хэмжээний ачаалал хөнгөрнө.

3.    Зардал бууралт: Хэрэглэгчид зөвхөн хэрэглэснээ төлөх тул төлбөрөө хэмнэнэ. Мөн шугамын алдагдал буурч, тоолуурын заалтыг цахимаар авдаг болсноор үйл ажиллагааны зардал багасна.

Хуучин орон сууцнуудыг тоолууржуулах боломжтой юу?

Улаанбаатар хотын 344 мянган хэрэглэгчийн 99.5% нь одоогоор тоолуургүй байна. Бид судалгаа хийж үзээд гурван бүлэгт хуваасан:

1.    Шууд тоолуур тавих боломжтой (53.5%): Хэвтээ шугамтай буюу айл руу тусдаа шугам орсон 171 мянган хэрэглэгч.

2.    Зардал хуваарилагч (Аллокатор) тавих (24.9%): Босоо шугамтай буюу тоолуур тавих боломжгүй 78 мянган хэрэглэгчийн паар болгон дээр дулааны зардал хуваарилагч төхөөрөмж суурилуулна. Энэ нь тухайн паарны ялгаруулж буй дулааныг хэмжиж, төлбөрийг хуваарилдаг Европын жишиг технологи юм.

3.    Боломжгүй хэрэглэгчид: Үлдсэн хэсэгт нь байрны оролт дээр ерөнхий тоолуур тавьж, нийт зардлыг талбайгаар нь хуваах аргачлалыг ашиглана.

Энэ бүхнийг хэрэгжүүлэхэд 354 тэрбум төгрөг шаардлагатай тул олон улсын хөнгөлөлттэй зээл, тусламжаар үе шаттай шийдвэрлэхээр төлөвлөж байна.

Одоогийн дулааны үнэ тариф хэт доогуур байгаа нь тоолууржуулахад саад болж байна уу?

Тийм ээ. 2024 оны гүйцэтгэлээр 1 Гкал дулааны бодит өртөг 63 мянган төгрөг байхад хэрэглэгчдэд борлуулж буй дундаж үнэ 33 мянган төгрөг байна. Айл өрхийн хувьд бүр ч бага буюу өртгөөсөө 100 гаруй хувиар доогуур төлж байгаа. Үнэ хэт хямд учраас иргэдэд хэмнэлт хийх, үнэтэй тоолуур тавиулах эдийн засгийн сонирхол төрөхгүй байна.

Тэгвэл хэзээнээс бид ухаалаг систем рүү бүрэн шилжих вэ?

Бид дараах байдлаар төлөвлөж байна:

●    Шинэ барилгууд: Ирэх жилийн төгсгөлөөс хэрэгжүүлж эхлэх зорилготой байна. Ерөнхийдөө 2027 оны 1-р сараас шинээр ашиглалтад орж буй барилгууд бүрэн тоолууртай системд шилжих байх.

●    Хуучин орон сууцнууд: Ямар ч байсан ирэх жилээс үе шаттайгаар хэрэгжүүлж эхлэх зорилт тавьсан. Гэхдээ шууд төрөөс бүх мөнгийг гаргаад тавихад санхүүгийн хувьд хүндрэлтэй тул хэрэглэгчидтэйгээ гэрээ байгуулах эсвэл дулаан түгээх компаниуд үр ашгаа дээшлүүлэх замаар хөрөнгө гаргаж хэрэгжүүлэх боломжийг эрэлхийлж байна.

ЭХ ҮҮСВЭРЭЭС ГАРСАН ДУЛААНЫГ БИД ДУЛААН ДАМЖУУЛАХ ТӨВД ХҮРГЭЖ ӨГДӨГ. ТЭР ЦЭГЭЭС ЦААШ КОНТОРУУДЫН ХАРИУЦЛАГА ЭХЭЛДЭГ

Иргэд дулааны төлбөрийн систем болон халаалтын чанарыг шүүмжилдэг ч дулаан үйлдвэрлэгчээс хэрэглэгч хүртэлх замд яг ямар процесс өрнөдөг, хариуцлагын зааг хаана байдгийг төдийлөн сайн мэддэггүй. Энэ талаар "Улаанбаатар дулааны сүлжээ" ТӨХК-ийн Шуурхай удирдлагын төвийн дарга М.Ууганбаяр бодит нөхцөл байдлыг тайлбарлалаа.

Иргэд паар халахгүй байх, эсвэл хэт халах асуудалд ихэвчлэн танай байгууллагыг ханддаг. Танай байгууллагын хариуцлага яг хаанаас эхэлж, хаана дуусдаг вэ?

Энэ бол хамгийн чухал ойлголт юм. Дулаан хангамжийн системд "Хариуцлагын зааг" гэж бий. Эх үүсвэр буюу Дулааны цахилгаан станцуудаас гарсан дулааныг бид (Улаанбаатар дулааны сүлжээ ТӨХК) шугам сүлжээгээр дамжуулан байрнуудын гадна байрлах Дулаан дамжуулах төв (ЦТП)-д хүргэж өгдөг.

Яг тэр цэгээс цааш Орон сууцны конторууд болон СӨХ-ийн хариуцлага эхэлдэг. Өөрөөр хэлбэл, бид дулааныг "бөөний төв"-д нь хүргэж өгдөг, харин цааш нь барилга дотор түгээх, айл өрхүүд рүү хуваарилах "хоёрдугаар эргэлт"-ийн үйл ажиллагааг конторууд хариуцдаг гэсэн үг.

Тэгэхээр төв сүлжээ компани айл бүрийн дулааныг тохируулах боломжгүй гэсэн үг үү?

Тийм ээ, бид айл өрхүүдэд шууд үйлчлэх техникийн боломжгүй. Барилгын доторх инженерийн систем буюу хоёрдугаар эргэлтийн тохируулгыг тухайн байрны контор хийх үүрэгтэй. Тэд оршин суугчдынхаа тав тухыг хангаж, дулааныг жигд хуваарилах мэргэжлийн үйл ажиллагааг гүйцэтгэх ёстой.

Өвлийн ид хүйтэнд зарим айл даарч байхад зарим нь хэт халуун байна гэдэг. "Алаг цоог" халаалт гэж ярьдаг даа. Энэ юунаас болдог вэ?

Гадаа агаарын температур -39 хэм хүрч хүйтрэх үед станцууд дулааны хэмээ 100 градус хүртэл нэмэгдүүлж ажилладаг. Гэвч энэ их дулаан байр бүрд, айл бүрд жигд хүрдэггүй асуудал гардаг.

Жишээлбэл, есөн давхар барилга байлаа гэхэд доод давхрууд нь хэт халаад, дээд давхрууд нь халахгүй байх тохиолдол элбэг. Энэ нь барилгын доторх системд хий үүсэх, эсвэл даралтын зөрүү үүсэхтэй холбоотой. Энэ үед шугамын хийг авч жигдрүүлэх, дотор системийн нарийн тохируулга хийх ажлыг конторууд гүйцэтгэх ёстой байдаг.

Конторууд энэ үүргээ хэр сайн биелүүлдэг вэ?

Зарим тохиолдолд жигдрээгүй конторуудын асуудлаас болж, иргэдээс манайд хандах гомдол тасардаггүй. Бид өвөл 7000 гаруй дуудлага хүлээн авч, газар дээр нь очиж конторуудад мэргэжил арга зүйн зөвлөгөө өгч, тохируулга хийхэд нь тусалж ажилладаг. 

ХАЛААЛТЫН ТӨЛБӨРИЙГ САР БҮР ТОГТМОЛ ТАРИФЫН ДАГУУ, М.КВ-ААР ТООЦОЖ АВДАГ ДҮРЭМТЭЙ

Орон сууц, аж ахуйн нэгжүүдийн дулааны төлбөр тооцооны аргачлал, тулгамдаж буй асуудал болон дулааны тоолуурын ач холбогдлын талаар Орон сууц нийтийн аж ахуйн удирдах газар (ОСНААУГ)-ын Хэрэглэгчийн үйлчилгээний хэлтсийн дарга Б.Шинэхүүтэй ярилцлаа.

Юуны өмнө танай байгууллага хэрэглэгчдийнхээ төлбөр тооцоог ямар зарчмаар хийдэг, үнэ тарифын хувьд ямар зохицуулалттай байдаг талаар мэдээлэл өгнө үү?

Манай байгууллага нь Улаанбаатар хотын 19 хэрэглэгчдэд үйлчлэх төв, 3 түгээх төвөөр дамжуулан 6 дүүргийн 447000 гаруй хэрэглэгчдийг, 24 цагийн турш дулааны эрчим хүч, цэвэр усаар хангах, түүнээс гарсан бохир усыг татан зайлуулах үйл ажиллагаа явуулдаг. Бид хэрэглэгчдээ Айл өрх болон Аж ахуйн нэгж гэсэн хоёр үндсэн ангилалд хуваан авч үздэг.

Үнэ тарифын хувьд хоёр  зохицуулах хорооноос тогтоосон тарифыг мөрддөг:

1.    Эрчим хүчний: Хот суурины ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалт, үйлчилгээг зохицуулах хорооны тогтоолоор,

2.    Халаалт болон халуун усны үнэ: Эрчим хүчний зохицуулах хорооны тогтоолоор тус тус зохицуулагддаг.

Айл өрх болон аж ахуйн нэгжийн төлбөр тооцох аргачлал нь ялгаатай юу?

Тийм ээ, ялгаатай.

●    Айл өрх: Халаалтын төлбөрийг орон сууцны талбайн хэмжээгээр буюу метр квадрат (м.кв)-аар тооцдог. Цэвэр усыг тоолуурын заалтаар тооцно.

●    Аж ахуйн нэгж: Халаалтыг агаарын эзэлхүүн буюу метр куб (м.куб)-ээр тооцдог. Хэрэв дулааны тоолууртай бол тоолуурын заалтаар тооцож авдаг.

Иргэдээс "Халаалт хангалттай өгөөгүй байхад, эсвэл дулаахан үед ч өвлийнхтэй ижил мөнгө төлж байна" гэх гомдол их гардаг. Энэ ямар учиртай вэ?

Монгол Улсад халаалтын улирал 9 дүгээр сарын 15-наас эхлэн 5 дугаар сарын 15-ныг хүртэл үргэлжилдэг. Энэ хугацаанд халаалтын төлбөрийг сар бүр тогтмол тарифын дагуу, м.кв-аар тооцож авдаг дүрэмтэй.

Мэдээж хэрэглэгчид бодит хэрэглээгээрээ төлбөрөө төлөх хүсэлтэй байдаг. Гэвч үүнийг хэрэгжүүлэхэд хуучин орон сууцнуудын инженерийн шугам сүлжээний онцлог саад болдог. Тодруулбал, хуучин барилгуудын халаалтын систем нь "нэг хоолойт" буюу босоо системтэй (доод давхраас дээд давхар руу шууд дамждаг) байдаг тул айл бүрд тус тусад нь тоолуур суурилуулах техникийн боломжгүй юм.

Тэгвэл шинээр баригдаж буй барилгуудын хувьд нөхцөл байдал өөр байх уу?

Тийм ээ. Шинээр ашиглалтад орж буй барилгууд Улаанбаатар дулааны сүлжээ ТӨХК-аас техникийн нөхцөл авахдаа дулааны тоолуур заавал суурилуулах шаардлага тавигддаг болсон. Тиймээс шинэ барилгууд дулааны тоолууртай байх ёстой. Гэвч нь энэ тусгай зөвшөөрөл хоорондын төлбөр тооцох төлбөрийн хэрэгсэл юм айл өрхийн хувьд одоогоор боломж нь хомс байна.

Жишээлбэл, "Жапан таун" зэрэг зарим шинэ хотхонууд анхны төлөвлөлт хийхдээ хэвтээ системтэй, айл бүр дулааны тоолууртай байхаар төлөвлөгдсөн байдаг. Харин манай байгууллагын (ОСНААУГ) хариуцдаг Улаанбаатар хотын орон сууцны сангийн 56 хувийг эзэлдэг хуучин барилгуудад одоогоор ийм боломж бүрдээгүй байна.

Хавар, намар цаг агаар дулаарахад айлууд паараа хаачихдаг. Ингэхэд төлбөрөөс хөнгөлөгдөх үү?

Хэрэглэгчид паар дээрээ термостат хаалт суурилуулж, температураа 1-ээс 5 хүртэлх түвшинд тохируулах бүрэн боломжтой. Гэртээ хэт халуун байвал багасгаж, тав тухаа хангаж болно. Гэхдээ төлбөр тооцооны хувьд одоогийн мөрдөж буй журмын дагуу м.кв-аар тооцдог тул хэрэглэгч дулаанаа багасгасан ч төлбөр нь хэвээрээ гарах болно. Яг энэ асуудал дээр иргэдээс гомдол их ирдэг. Гол шийдэл нь хэрэглээг бодитоор тооцох тоолуурын систем рүү шилжих явдал боловч хуучин барилгууд дээр техникийн бүрэн шинэчлэл хийх шаардлагатай байна.

Орон сууцны нэгдүгээр давхарт үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгжүүд тоолууртай байх боломжтой юу?

Бие даасан барилгатай аж ахуйн нэгжүүдийг бүгдийг нь дулааны тоолуураар хангаж байгаа. Харин орон сууцны барилга дотор, эсвэл нэг том объект дотор олон хэрэглэгч байрлаж байгаа тохиолдолд тоолуур тавихад хүндрэлтэй. Учир нь шугам сүлжээ нь айл өрхийн шугам сүлжээтэйгээ  холбоотой байдаг тул нийт хэрэглээг тооцоод дотроо хувааж төлөх зэрэг маргаантай асуудлууд үүсдэг. Тиймээс ийм аж ахуйн нэгжүүдийн төлбөрийг эзэлхүүнээр нь тооцдог хэвээр байгаа.

Хуучин орон сууцны гэрчилгээн дээрх талбайн хэмжээ болон төлбөр төлдөг ашигтай талбайн хэмжээ зөрөх тохиолдол гардаг. Энэ талаар тодруулж өгөөч?

Тийм ээ, ийм тохиолдол гардаг. Хуучин орон сууцны хувьд анх ашиглалтад орохдоо Улсын комисс хүлээж авсан акт, зураг төсөл дээрх хэмжээгээр тооцдог байсан. Сүүлийн үед иргэд үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ авахдаа шинэчилсэн хэмжилт хийлгэдэг бөгөөд энэ нь зөрүүтэй гарах нь бий. Гэхдээ дулааны төлбөр тооцоог Эрчим хүчний тухай хууль, Эрчим хүчний зохицуулах хорооны Аж ахуйн харилцааны дүрмийн дагуу хэрэглэгчтэй байгуулсан гэрээнд тусгасан талбайн хэмжээгээр (анхны зураг төсөлд үндэслэн) тооцдог гэдгийг ойлгох хэрэгтэй.

15, 20 МЯНГАН ТӨГРӨГНИЙ ХЭМНЭЛТ ГАРСАН Ч АХМАД НАСТАН, ӨРХ ТОЛГОЙЛСОН ЭЭЖҮҮДИЙН ХУВЬД ИХ МӨНГӨ

Баянзүрх дүүргийн 39 дүгээр хорооны оршин суугч Б.Ариунтуултай ярилцлаа.

Одоогийн дулааны үнэ тарифын талаар таны байр суурь ямар байна вэ?

Миний хувьд жижиг мкв-тай хоёр өрөө орон сууцад амьдардаг. Одоогийн тариф боломжийн санагддаг. Манайх хоёр өрөө байранд сард дунджаар 47 мянгөн төгрөг төлдөг. Үүнийг гэр хороололд нүүрс, түлээ түлэх зардалтай харьцуулахад харьцангуй хямд үнэ гэж боддог.

Дулааны үйлчилгээтэй холбоотой хамгийн том асуудал юу байна вэ?

Хамгийн том асуудал бол “хий бичилт”. Есдүгээр сарын 15-наас төлбөр тооцоод эхэлчихдэг хэрнээ бодит халаалт аравдугаар сарын сүүлээр орж ирэх тохиолдол бий. Шилжилтийн улиралд халаалт жигдэрдэггүй. Гаднах температурт тохируулж уян хатан зохицуулж чаддаггүй, халаалт өгөөгүй байж төлбөр авдаг нь шударга бус  санагддаг. 

Энэ асуудлаар холбогдох байгууллагад хандаж үзсэн үү?

Хандсан. Гэхдээ маш хүнд сурталтай. Өргөдөл бичих, зургаар баримтжуулах, инженер хүлээх гээд их цаг авна. Шийдвэр гарах хүртэл сар гаруй болдог тул хүмүүс эцэст нь шантраад орхидог.

Дулааны хэрэглээгээр төлбөр тооцох шинэ системийн талаар яригдаж байгаа дулааны шинэ шийдэл, хэрэглээгээрээ төлбөр төлдөг системийн талаар та ямар бодолтой байна вэ?

Миний хувьд энэ системийг нэвтрүүлэх нь зөв гэж бодож байна. Гэхдээ заавал найдвартай, автомат ажиллагаатай байх шаардлагатай. Одоогийн төвлөрсөн систем нь температурыг цаанаасаа өгч, бүх айлыг ижил халаадаг учраас заримдаа хэт халуун, заримдаа хэт хүйтэн байдаг. Харин ус, цахилгааны тоолуур шиг хэрэглээг бодитоор хэмждэг бол илүү оновчтой шийдэл болно. Радиатор бүр дээр дулаан хэмжигч суурилуулж, тухайн сарын хэрэглээг нарийн тооцдог болбол хүн бүрд ашигтай.

Энэ нь өрхүүдэд ямар давуу талтай вэ?

Ялангуяа өрх толгойлсон ээжүүд, тэтгэвэрт гарсан ахмад настнуудад их ач холбогдолтой. 15,000–20,000 төгрөг ч тэдний хувьд их мөнгө. Хэрэв хэрэглээгээ багасгаж, төлбөрөө хэмнэх боломжтой бол өрхийн төсөвт бодит дэмжлэг болно. Дулааны хэмнэлтийг бодитоор хэрэгжүүлэхийн тулд найдвартай, автомат, хэрэглэгч өөрөө хянаж чаддаг системийг нэвтрүүлэх нь хамгийн зөв шийдэл гэж үзэж байна.

Аж ахуйн нэгжийн төлөөлөл болгон 21 сургуулийн урьд байрлах 4 давхар бие даасан байгууламж хариуцсан менежер Түмэннасантай уулзаж, бодит нөхцөл байдлын талаар ярилцлаа. 

Танай байгууллагын барилга дулаан хангамжтай юу, төлбөрийг хэрхэн тооцдог вэ?

Манай байгууллага улсын нэгдсэн төвлөрсөн дулааны сүлжээнд холбогдсон. Анх баригдсанаас хойш нэгдсэн системээр халаалт авсаар ирсэн. Дулааны төлбөрийг барилгын нийт талбай буюу метр квадратаар тогтмол тооцдог. Хэрэглээний хэмжээгээр тооцдоггүй.

Сарын төлбөрт улирлын онцлог байдаг уу?

Дулааны төлбөр сард тогтмол гардаг. Аль ч улиралд төлбөр өөрчлөгддөггүй.

Дулаан хэмнэх, зохицуулах арга хэмжээ авдаг уу?

Тусгай зохицуулалт байхгүй. Хэт халуун болсон үед заримдаа гараар багасгадаг. Өдөр, шөнө, амралтын өдрүүдэд ч халаалт хэвийн горимоороо явдаг.

Хэрэглээг хянах боломж, автомат систем байдаг уу?

Манайх барилгын автомат хяналтын систем (BMS) байхгүй. Өрөө, тасалгааны хэрэглээний нарийвчилсан мэдээллийг харах боломжгүй.

Хэрэглээний дагуу төлөх системийг юу гэж бодож байна вэ?

Ийм систем байдаг талаар өмнө нь мэдээлэл авч байгаагүй. Хэрвээ хавар, намрын улиралд бага хэрэглэсэн үед төлбөр буурдаг бол хэрэгтэй л байна.

Дулааны хэмнэлт, төлбөр бууруулахад тулгарч буй бэрхшээл юу байна вэ?

Хэрэглээгээрээ төлбөр төлөх боломжгүй, хэмнэсэн ч төлбөрт нөлөөлөхгүй тогтолцоо юм уу. 

ТӨЛБӨРИЙН СИСТЕМ ӨӨРЧЛӨГДӨХГҮЙ БОЛ ХЭМНЭЛТИЙН ДАДАЛ ҮҮСЭХГҮЙ

Бид "төлбөр өндөр байна", "систем шударга бус байна" гэж ярьдаг ч яг бодит байдал дээр юу болж байгааг нарийн судалгаа, тооцоолол л харуулдаг. Энэ талаар БарилгаМН сэтгүүлийн судлаач Н.Халиунтай ярилцлаа.

Судалгаагаар хэрэглэгчид одоогийн дулааны төлбөрийн системд хэр сэтгэл ханамжтай байгаа дүр зураг харагдсан бэ?

Судалгаагаар хэрэглэгчдийн 60 гаруй хувь нь одоогийн талбайгаар тооцдог системд сэтгэл дундуур байдаг нь тогтоогдсон. Гэхдээ энд нэг "Зан үйлийн гажуудал" ажиглагддаг. Бидний судалгааны гол дүгнэлт бол: "Мөнгөн урамшуулал байхгүй үед хэмнэлтийн дадал үүсдэггүй" явдал юм.

Өөрөөр хэлбэл, иргэд болон албан байгууллагууд дулаан хэмнэх арга хэмжээ, жишээ нь цонхоо дулаалах гэх мэт ажлыг хийсэн ч сарын эцэст ирэх төлбөрийн нэхэмжлэх дээр дүн өөрчлөгддөггүй. Тиймээс хэрэглэгчид дахин хүчин чармайлт гаргахаа больдог. Ялангуяа албан байгууллагууд BMS (барилгын удирдлагын систем) гэх мэт орчин үеийн технологид хөрөнгө оруулах сонирхолгүй байдаг нь үүнтэй шууд холбоотой.

Төлбөрийн системээс гадна барилгын чанар, дулаан алдагдал нөлөөлж байгаа байх. Энэ талаар тодорхой тооцоолол бий юу?

Тийм ээ, бид төлбөрийн системээ шүүмжилдэг ч байшингийнхаа чанарыг орхигдуулдаг. Үүнийг бид "Үл үзэгдэгч алдагдал" гэж нэрлэж байгаа. Судалгаагаар манай барилгуудын дулаан алдагдлын бодит дүр зургийг ингэж гаргасан:

●    Цонх: Хуучин байрны дулааны 35%, шинэ байрны 20% нь зөвхөн цонхоор "урсдаг".

●    Гадна хана: Хуучин байр 40%, шинэ байр 25% алддаг.

●    Агааржуулалт: 20-25% алддаг.

Тэгэхээр зөвхөн тоолуур тавих нь хангалтгүй гэсэн үг үү?

Яг тийм. "Хэрэглээг биш, алдагдлыг нь засвал 30–60% хэмнэнэ" гэж мэргэжилтнүүд онцолж байна. Энэ бол маш чухал сануулга юм. Учир нь тоолуур тавиад л маргааш нь төлбөр ид шидийн мэт багасчихгүй.

Хэрвээ танай гэр сийгдэг цонхтой, дулаалгагүй ханатай бол тоолуур тавьсан ч их хэмжээний дулаан "гадаа агаарыг халаахад" зарцуулагдаж, төлбөр тань өндөр гарсаар байх болно.

Хэрвээ бид алдагдлаа бууруулж, системээ өөрчилж чадвал бодит үр дүн гарах болов уу? Олон улсын жишиг ямар байна?

Боломж бүрэн бий гэдгийг олон улсын болон дотоодын туршилтын судалгаанууд баталдаг. Жишээлбэл:

1.    Зөвхөн паар дээрээ радиаторын термостат (тохируулгатай хаалт) тавихад л 15-25 хувийн хэмнэлт гардаг.

2.    Айл бүрт хэмжүүр суулгаж, хэрэглээгээр нь тооцоход нийт хэрэглээ 20-40 хувь буурдаг болохыг Европын орнуудын туршлага нотолсон байдаг.

Дүгнээд хэлбэл?

Товчхондоо, судалгаа бидэнд нэг л зүйлийг хэлж байна: Технологи нь бэлэн, хэмнэх боломж нь асар их байна. Гагцхүү төлбөрийн тогтолцоог өөрчилж, хэрэглээгээрээ төлдөг болж байж л энэ боломж бодит ажил болж чадна.

ОЛОН УЛСЫН ХАМГИЙН ОНОВТОЙ ТУРШЛАГА ХЭРЭГЛЭСНЭЭРЭЭ ТӨЛӨХ "ГЕРМАН МОДЕЛЬ"

Дэлхий нийт аль хэдийн "хэрэглэснээрээ төлөх" зарчимд шилжсэн. Энэ систем хүний дадал зуршил, хандлагад хэрхэн нөлөөлдгийг Германд ажиллаж, амьдарч буй Монгол Улсын иргэн Б.Болорцэцэгийн цахим хаягаараа дамжуулан хуваалцсныг, түүний зөвшөөрөлтэйгээр жишээ болгон хүргэе. 

“Монголд байхдаа өдрийн цагаар ч гэрлээ асаачихдаг, гэртээ дулаахан байх сайхан гээд бүх өрөөний паараа дээд хэмжээнд тавьдаг байсан. Гэтэл Германд очоод соёлын болон санхүүгийн том 'шок'-д орсон” гэж тэрээр ярьсан юм. Германд бүх зүйл нарийн тооцоотой, халаалт чинь яг хэрэглэсэн хэмжээгээр явдаг. Сар бүр хэрэглэсэн хэмжээгээрээ мөнгөө төлнө, жилийн эцэст заасан хэмжээнээс хэтэрвэл нэмэлт мөнгө төлнө, бага хэрэглэсэн бол төлсөн мөнгөө буцааж авна. Тийм учраас Германчууд гэрээ сэрүүн байлгаж, илүү зардал гаргахгүй байхыг хэвшил болгосон байдаг.

Энэхүү “хэмнэвэл мөнгөө буцааж авна, үрэлгэн байвал торгуулна” гэсэн бодит эдийн засгийн хөшүүрэг нь түүний өдөр тутмын дадал зуршлыг өөрчилжээ. Өмнө нь бүх паараа асаагаад явдаг байсан тэрээр одоо зочдоо гаргаад л өрөөг сэрүүн байлгах болж, хүүгээ “Гэр сэрүүхэн байна” гэхэд нь паараа нэмэх биш, “Дулаан хувцсаа өмсөөрэй” гэдэг болсон байна. Энэ бол хэрэглээний дагуу төлбөрийн систем хүнийг хэрхэн хэмнэлтэд сургадагийг тод харуулсан бодит жишээ юм.

Дэлхий нийт аль хэдийн "хэрэглэснээрээ төлөх" зарчимд шилжсэн. Европт 90% нь энэ системийг ашиглан дулааны хэрэглээгээ 20-40% бууруулж чаджээ.

Тэд хэрхэн хийдэг вэ?

1.    Радиаторын термостат: Паар бүр дээр халуун хүйтнийг тохируулах хаалт (вентиль) байдаг. Иргэд нь гэрээсээ гарахдаа эсвэл шөнө унтахдаа дулаанаа багасгадаг соёлтой.

2.    Тоолууржуулалт: Шинэ байнууд нь айл бүртээ тоолууртай. Хуучин "босоо" системтэй байрнууд нь паар бүр дээрээ "дулаан зарцуулалт хуваарилагч" (Heat Cost Allocator) хэмээх жижиг төхөөрөмж нааж, тухайн паар хэр халсныг хэмждэг.

3.    Холимог төлбөрийн систем (Хамгийн оновчтой хувилбар): Швед, Герман зэрэг оронд хэрэглэдэг "Суурь төлбөр + Хэрэглээний төлбөр" гэсэн загвар Монголд хамгийн тохиромжтой гэж мэргэжилтнүүд үздэг.

○    Суурь төлбөр (Жишээ нь 30%): Байрны нийт шугам сүлжээ, орцны халаалт зэрэг тогтмол зардлыг бүх айл тэнцүү хувааж төлнө.

○    Хэрэглээний төлбөр (Жишээ нь 70%): Танай гэрийн тоолуураар гарсан бодит хэрэглээ.

Ингэснээр хүн бүр дулаанаа хэмнэх бодит эдийн засгийн хөшүүрэгтэй болдог.

ДҮГНЭЛТ

Өнөөдрийн байдлаар Монголд дулааны эх үүсвэрүүд хүчин чадлаасаа 47% хэтэрсэн ачаалалтай ажиллаж байна. Шинэ хэрэглэгч холбох боломжгүй болсон энэ үед "хэмнэлт" бол цор ганц гарц юм.

“Нэг үгээр БИДЭНД ДУЛААНЫ "ШИНЭ СОЁЛ" ХЭРЭГТЭЙ”

Мэргэжилтнүүдийн "Хэрэглээг биш, алдагдлыг нь засвал 30–60 хувь хэмнэнэ" гэсэн үг бол энэ салбарын ирээдүйн луужин мөнөөсөө мөн. Шинэ станц барихаас урьтаж, байгаа дулаанаа цонхоороо урсгахгүй байх нь эдийн засгийн хамгийн үр ашигтай шийдэл болох нь тодорхой байна.

Иймд хэрэглэсэн хэмжээгээрээ төлбөрөө төлдөг шударга тогтолцоонд шилжих нь зөвхөн таны халаасны мөнгийг хэмнээд зогсохгүй, улс орны эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангах, байгаль орчинд ээлтэй хамгийн том алхам болох юм. Энэ бол зөвхөн төлбөрийн шинэчлэл биш, харин монголчуудын дулааны хэрэглээний "ШИНЭ СОЁЛ" болох юм. 

Барилга МН сэтгүүлийн 188 дугаараас ...