Монголын соёлын өвийн хадгалалт хамгаалалт, сэргээн засварлалтын холбооны тэргүүн, Японы соёлын өвийн гадаад хамтын ажиллагааны концерцумын гишүүн, сэргээн засварлагч, доктор О.АНГАРАГСҮРЭН

Цагийн хүнд бэрхийг туулж, эрс тэс уур амьсгалын байнгын нөлөөлөлд автаж, элэгдэж муудсан сүм хийдийн уран барилга хөөрхийлөлтэй хувь тавиланг туулж байна. Төр засаг нь анхаардаггүй, орон нутаг нь хайхардаггүй. Хаа нэгтээ хэдэн сүмийг сэргээн засварлахаар болоход ЦОО ШИНЭ болгочихно. Та бодоод үзээрэй!

Нэр томьёоны буруу нэршил нь сүүлдээ үйлдлийн хазгай болж байна. Соёлын өв болсон сүм хийдийн уран барилгын дурсгалыг сэргээн засварлалт нэрийдлээр БАРИЛГЫН ЗАСВАР ХИЙДЭГ болсон. Хуучин өвийг ямар байгаа яг тэр чигээр нь хадгалах, хамгаалах үзэл баримтлалтайгаар соёлын өвийн сэргээн засварлалтыг хиймээр санагдах юм. Гэтэл манай улсад татвар төлөгчийн мөнгөөр уран барилгын сэргээн засварлалт нэрийдлээр барилгын хана туургыг нураах, багана, хаалга, цонх, дээврийн хэсгийг шинэ материалаар солих гэх мэт асуудал зах замбараагүй үйлдэл хэрээс хэтэрлээ. 

БИД, хэдий болтол цөөхөн үлдсэн сүм хийдийн уран барилгын дурсгалдаа зэрлэгээр хандах ёстой вэ? 

Сүм хийдийн уран барилгад хуучны шороон будаг, эрдсийн будаг, шимийн будаг, маажин, зүмбэр, цагаан чулуу, үнсэн давхарга, сүлжмэл олсон суурь давхарга, лагшин, төрөл бүрийн шатаасан, шатаагаагүй тоосго, паалантай чимэглэл, дээврийн ваар гэх мэт маш нарийн технологитой үнэт зүйл их бий. Түүнийг яагаад судлахгүйгээр шууд л нурааж, улаан тоосго өрж, цемент цутгаж, шинэ дүнзээр сольж, барилгын тосон будаг нялж байна вэ?

Сүм хийд, түүхэн уран барилгыг сэргээн засварлах нь олон төрлийн суурь судалгаа дээр түшиглэж явагдах ёстой. Гэтэл Монгол Улсад судалгаа хийлгүйгээр барилгын дээвэр, хана, модон хийц, багана, дам нурууг шинэ материалаар солих, өөрчлөх, орчин цагийн улаан тоосго, центийг ашиглах нь хэрээс хэтэрч, газар авлаа. Энэ үйлдэл нь соёлын өвийн сэргээн засварлах бус БАРИЛГЫН ЗАСВАР гэж харахаар байна. Мөн энэ үйлдэл нь СОЁЛЫН ӨВИЙН ЭХ ТӨРХ, ҮНЭ ЦЭНТ БАЙДЛЫГ ҮГҮЙ ХИЙЖ, УСТГАЖ БУЙ ҮЙЛДЭЛ юм.

ГОЁ, САЙХАН БОЛГОХ нь соёлын өвийн сэргээн засварлалтын үндсэн зарчим биш. Ямар гэмтэл үүсэж байна түүнийг зогсоох, удаашруулахад чиглэгдэх ёстой. 

Тухайлбал, Өмнөговь аймгийн Номгон сумын Сангийн Далай хийдийн Хайлан, Тавцан дугануудад үүсэж буй гэмтлийг ажиглавал өнгөн хэсгийн шохой нь халцарч ховхорч унасан, элэгдсэн, зарим газартаа нэлээд гүн бутарсан гэх мэт гэмтлүүд ажиглагддаг. Үүнийг сэргээн засварлахдаа дуганы өнгөн хэсгийн шохой, суурь давхрын хөндийрсөн хэсгийг буцааж наах, ховхорч унасан хэсэгт шохой, суурь материалтай ижил материалаар нөхөх ажилбарыг хийх нь зөв юм.

Сангийн Далай хийдийн Хайлан, Тавцан дугануудад үүсэж буй гэмтлийн зурагжуулалт

Дараагийн жишээ нь Сангийн Далай хийдийн Дуйнхорын дуганы үүдэнд нар, сарны доор хөвсгөр үүлэн дунд хөвж яваа лууг зурсан ханын зураг анхны төрх байдлаараа өнөөг хүртэл хадгалагдаж үлджээ. 

Ханын зургаас авсан дээжид рентген дифракцын хэмжилт, хагас тоон шинжилгээ хийж, үр дүнгээр Каолинит шавар болон элс хөрсний бүрэлдэхүүн болох кварц (SiO2), албит Na(AlSi3O8) нь эзлэхүүний дийлэнх хувь буюу 79.61%-ийг эзэлж байна. Кальцит буюу шохой Ca(CO3) 11.30 % эзэлж байгаа нь тодорхой болов. 

Ханын зургийн бүтцийг ажиглавал шавар давхарга, түүний дээр шохойн давхарга байх ба үүнийг суурь давхарга гэж нэрлэж болохоор байна. Шохойн давхаргын дээр хөшиг, даавууны хээ дүрсийг нүүрсний хар буюу шимийн будгаар будсан байгаа нь харагдана. 

Ханын зургийн шавар дээжийн рентген дифракцын хэмжилт

Хүснэгт 1. Ханын зургийн дээжийн хагас тоон шинжилгээний дүн

Ханын зургийн байдлыг ажиглавал сүмийн үүд хэсгийн саравчны оройн нурууны ойролцоо хоёр газарт ханын зургийн суурь давхарга хөндийрчээ. Энэ нь тун ноцтой гэмтэл бөгөөд, ханын зураг дээд хэсгээрээ нурж унах эрсдэлтэй. Мөн дээд хэсгээс ус урссан толбо (1), бичил хагарал (2,3), цагаан толбо (4) тус тус ажиглагдаж байна. Ханын зургийн гадаргуу дээрх хамгийн их гэмтэл нь зурагдсан, халцарсан, зарим газартаа гүн ухагдсан шинж тодорхой харагдана (5).

Дуйнхорын дуганы саравч хэсгийн баруун хананы дээд хэсэгт буй ханын зургийг шаврын найрлагатай ижил бүтэцтэй шавар зуурмаг ашиглаж бэхжүүлэлт хийж, наашаа бөмбийсөн хэсгийг цааш нь ханатай наах ажилбарыг сэргээн засварлалтын ажлаар хийх хэрэгтэй. 

Ханын зургийн суурь давхаргын хөндийрөл

Ханын зурагт ажиглагдаж буй гэмтэл. Ус урссан толбоны гэмтэл сум заасан хэсэгт буй

Монгол Улсад цөөн үлдсэн түүхэн дурсгалт барилга, архитектурын дурсгалыг хүүхдийн зулай мэт нандигнаж, байнгын анхаарал хандуулж байх хэрэгтэй. Хаа нэгтэй хийгдэх сэргээн засварлалтыг ОЛОН УЛСЫН ЖИШИГТ НИЙЦҮҮЛЖ ХИЙХ, ОДОО БАРИМТАЛЖ БУЙ СЭРГЭЭН ЗАСВАРЛАЛТЫН ТУЛГУУР ОЙЛГОЛТЫГ ДАХИН АВЧ ҮЗЭХ НЬ ЗҮЙТЭЙ.