“Мордож буй улаан дээлтэй өвгөн 

Монголын их амар амгалан 

Морины хөлөөс чөдөр уйдаж 

Шөнийн талд гуних Монголын их амар амгалан…” — Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн зохиолч, яруу найрагч Ц.Бавуудорж 

Энэ мөрүүд Монгол хүний сэтгэлийг мялаах, амар амгалан, тал хээр, байгаль, эх орон руугаа тэмүүлдэг дотоод чин хүслийг сэрээх үг мэт мэдрэмж оргилон байж энэ удаагийн Миний түүх булангийн зочинтойгоо ярилцлаа. Хүний газар боломж хайж нутгаасаа гарсан ч, эцэст нь амьдралын жинхэнэ утга учир нь эх орон, элгэн саднаасаа холдохгүй гэдгийг түүний түүх өгүүлнэ. 

ХҮНИЙ НУТАГ 

Манай гэр бүл бусад хүмүүсийн адил сайн сайхан боломжийг эрж хайж АНУ-ын Калифорнимужийн Оакландхотод 12 жил жилийн турш амьдарч ажилласан. Америк дах амьдрал дутагдах гачигдах юмгүй энгийн даруухан амьдрал. Орчин, хүнсний аюулгүй байдал, хүүхдийн сурч боловсрох боломж гээд тэнд бүгд байсан. Нөхөр бид хоёр Laney College-д сурахынхаа хажуугаар Uber-ийн жолоочоор ажилладаг байлаа. Хийж болох бүхий л ажлыг хийсэн дээ. Пицца зөөнө, гэр цэвэрлэнэ, нүүлгэнэ, буулгана гээд…

Ээлжилж хүүхдүүдээ хараад, зөрж ажлаа хийгээд л. Ийм байдлаар амьдрал маань үргэлжилсээр нэг мэдэхэд өдөр хоног, сар жил урсчихсан байдаг юм билээ. Эх орноо санах элгэн саднаа үгүйлэх мэдрэмжээ 12 жилийн турш сэтгэлдээ хав дараад далд хийчихсэн, гарч ирэх бүрд хүчээр дарсаар ирсэн. Өглөө ажилдаа явахдаа "Мандах наран нутаг" дууг байнга сонсоно. Дууны хэсэгт адуу янцгаадаг байдаг. Тэр хэсгийг сонсохоор л хамар шархирдаг юм. Нулимс бүрхээд л ирнэ. 

Тэнд удах тусам Монгол хүн гэдэг нэг нандин зүйл надаас, гэр бүлээс минь тэр тусмаа хүүхдүүдийг минь орхиж байгааг мэдсэн. Хамгийн гол нь миний хүүхдүүд Монгол хүн атлаа монгол хэл мэдэхгүй, монголоороо ярьж чадахгүй өсөж байлаа. Монголын тал нутгийг харах нь байтугай төсөөлөх ч дурсамжгүй. Сургуулиас нь хөтөлбөр зохион байгуулна л даа. Монгол ахуй соёл, түүх уламжлал гээд. Гэхдээ орчинд нь өссөн хүүхдийн Монгол хүн гэж өөрийгөө мэдрэх мэдрэмжийн хаана ч хүрэхгүй. Тэр үед манайх гурван хүүхэдтэй, дөрөв дэх маань гэдсэнд байсан. Таван настайдаа Америкт ирсэн том охин маань бараг л америк хүн болж өссөн. Хэрэв бид Монгол руугаа буцахгүй бол хүүхдүүд маань Америк хүн болох нь тодорхой. 

Тэр бодлоос эхэлж Эх орондоо очих бодол толгойноос гараагүй. Хүүхдүүд минь Монгол хэлээрээ ярьж, нөхөр минь сурсан мэдсэнээ хэрэгжүүлж, эх орондоо хэрэгтэй зүйлсийг хийж бүтээнэ гэсэн горьдлого гэх үү, хүсэлд хүлэгдчихсэн. Ингэж төсөөлөх тутам тэндхийн амьдрал улам давчидмаар болж байсан. Эх орон руугаа буцах боломжтой нэг өдрийг ч алдмааргүй санагддаг болсон. Хүний нутгийг өөрийн санаж мэт амьдрахдаа юу эсийг давж туулахавдээ. 

Тэнд сайн муугийн хэмжээ эн тэнцүү. Хууль бус зүйлс ч олон. Гадныхныг дээрэлхэх гадуурхах нь ч элбэг. Манай нөхөр бүр гурван удаа үхэлтэй нүүр тулсан. Оройн цагаар хоол хүргэлтийн ажлаа хийгээд явж байхад нь хэсэг бүлэг хүмүүс буу тулган биед нь байгаа бүхнийг бүр хүргэж явсан хоолыг нь хүртэл дээрэмдсэн. Үнэхээр аймар. Нөхөрт маань ямар байсан бол.. Гэрийн эзэн, хүний хань, хүүхдүүдийн аав учир айсан айдсаа биднээс нуусан байх. 

Тэгээд л ер нь гэртээ буцъя гэж эргэлт буцалтгүй шийдсэн. Нөхөр маань жоохон эргэлзэнгүй байсан. Монголоос гараад 12 жил болсон. Очоод юу хийх билээ. Орон зай, байр суурь хүрээлэлгүй болчихсон байгаа. Гэр бүлээ яаж авч явах вэ… гээд олон зүйл бодсон байх. Миний хувьд очсон байхад болно доо гээд Монгол явахаас өөр зүйл бодоогүй. Тэгээд л 2022 оны долоодугаар сард бид Монгол руугаа буцсан. Тэр мэдрэмжийг юугаар илэрхийлэхээ мэдэхгүй байна. САЙХАН. 

ЭХ ОРОН  

Монголдоо ирлээ. Бие сэтгэлийн хүлээс тавигдах шиг болсон. Нэг хэсэг Улаанбаатар хотод амьдарсан. Хөдөө хөдөө хөдөө… энэ үг толгойд эргэлдээд болж өгдөггүй. Хөдөө гарч амьдармаар байгаагаа ханьтай ярилцаад шийдэлд хүрч чадсан. Хамгийн гоё нь бид нөхрийнхөө төрж өссөн Өмнийн цэнхэр говьд амьдрахаар шийдсэн. Хүмүүс хот суурин газраа бараадаад амьдарч болохоор байтал яагаад хөдөө рүү зүтгээд байгаа юм бэ гэцгээж байсан. Бидний гэр бүлийн хувьднутгаа тэмцэх адуу шиг л хэний үгийг сонсоогүй. 

Нутагтаа ирлээ. Нэгэнт л хөдөө ирсэн юм чинь бүр хөдөө л байя гэж шидээд Өмнөговь аймгийн Даланзадгад сумынхаа хамгийн захын хөршгүй шахуу газар хашаа хатгаж гэрт эхний жил амьдарсан. Эхний ээлжид байшин барих нь өндөр өртөгтэй байсан болохоор мөнгөө хуримтлуулах хүртлээ гэр барихаар болсон. Тэр өвөл их хүйтэн байж билээ. 

Дараа жилээс гэрээ хэрхэн дулаалах вэ? Хэрхэн томруулах вэ гэдэг дээр ажиллаж эхэлсэн. Нөхөр маань архитектор мэргэжилтэй. ШУТИС-ийн оюутан байхаасаа л Монгол гэрийг хэрхэн сайжруулах боломжтой вэ гээд өчнөөн, олноор нь загварчилж зурдаг байсан. Эдгээр санаагаа хэрэгжүүлэх бүрэн боломж тэгэхэд бүрдсэн. Бид өөрсдийн гараар, хүссэн санаа болгоноо шигтгэсэн байшин барих мөрөөдөлтэй байсан ч гэр барихаар шийдсэн. Гэхдээ энгийннэг гэр биш Трэнд болсон гэр. 

ТЭРБУМЫН ҮНЭТЭЙ БИДНИЙ ГЭР  

2024 оны ханш нээсэн өдөр гэрийнхээ суурь, шавийг тавиад нийт 62м2 (нийт 112м2)талбай бүхий 5-6 хана бүхий хоёр гэрийг нийлүүлэн загварчилсан. Угаалгын өрөө, ариун цэврийн өрөө, хувцасны өрөөтэй. Анхнаасаа гал түлж утаа гаргахгүйгээр паараар дулаалгаа шийднэ гээд шийдчихсэн учраас гэрээ 16 паараар халаахаар төлөвлөсөн. 9 паар нь том гэрт тавиад, үлдсэнийгнь өрөөнүүдэд хувааж халаасан боловч дулаан алдалт ихтэй мөн тогийнмөнгө өвөлдөө 1,200,000 гарч байсан. Эндээс л гэрийг маш сайн дулаалахгүй бол хүйтэн гэдгийг биеэрээ мэдэрсэн. Ус чиг, дуу чимээнээс хамгаалах шаардлага ч байсан Энэ зүйлсээс өнөөдрийн "hybrid" гэрийн маань санаа гарсан гэж болно. 

“Hybrid гэр” болгож дулаан алдалтыг бууруулах арга олсноор шинэчилсэн орчин үеийн гэрийн шийдэл хийсэн гэж болно. Хамгийн чухал нь халаалт. Манай гэрийн 50 хувь нь цонх. Тиймээс дуулан алдагдлыгбагасгах үүднээс вакум цонхоо эрээнд захиалж хийлгэсэн. Монголд яг гэрийн онцлог өнгөнд тохирсон өнгөтэйцонхны үйлдвэрбайгаагүй. Байсан ч үнэхээр үнэтэй байсан. Нар руу харсан хэсгээр өдөр нь нарны элчийг маш сайн хүлээж авдаг түүгээрээ өдөртөө хангалттай халдаг, үдэш нь паараар халдаг буюу дулаалгын асуудлыг хосолсон байдлаар шийдсэн. 

Бас шийдэх ёстой асуудал бол ариун цэврийн өрөө, түүний зөв шийдлүүд. Ариун цэврийн байгууламжаа орон сууцных шиг болгож яг хүссэнээрээ тохижуулсан. 5 жилдээ нэг удаа соруулдаг технологи байдаг юм байна лээ. Байгальд ээлтэй, өөрсдөдөө тав тухтай байх шаардлагаа 100 хувь биелүүлсэн. Ус чийгийнасуудлыг зуун жилээр нь баталгаа өгдөг хулдаасны газраар хийлгэсэн. Харамч хүн хоёр төлдөг учраас ямар ч зүйл дээр гар татаагүй хамгийн чанартайг нь сонгосон. 

Одоо бид гэрээ өргөтгөж хүүхдийн болон мастер унтлагын өрөө нэмэх ажилдаа орсон. Ингэхдээ паараар биш байгалийн дулааныг шингээгээд дулаанаа хадгалдаг технологийг турших шийдэл хэрэгжүүлнэ. Энэ нь гэр доторх хүмүүсийн биеийн дулааныг хүртэл хадгалдаг гэсэн үг. Энэ амжилттай хэрэгжих юм бол монгол гэрт амьдардаг олон айл өрхөд хэрэгтэй санаа болох байх. Ер нь монгол гэрт амьдрах их гоё санагдаж байгаа. Улаанбаатарт орон сууцанд хүүхдүүд өрөө, өрөөндөө ороод бүгчихдэг байсан. Утсаа үзээд сууцгаачихна. Хэн нь, хаана, юу хийгээд байгаа нь заавал өрөөнд нь орж байж л мэдэх боломжтой. 

Харин монгол гэрийн дугуй хэлбэр нь бүх зүйлээ шууд харах боломжтой. Цаанаа л нэг халуун дулаан уур амьсгал бүрдээд сайхан байдаг. Хоолоо хийж байхдаа ч хүүхдийнхээ ямар хичээл хийж, юу тоглож байгааг харчихна. Монгол гэрт эрчим энерги хамгийн өндөр байдаг. Үзэмж болон дулаан уур амьсгалыг дурдаад байвал дуусахгүй. Зун амарч зугаалаад майханд хонох гоё байдаг даа, яг тэрэншиг манай гэрийнхэн өдөр бүр энэ гоё мэдрэмжийг авч амьдарч байна. Ямар сайхан амьдрал вэ гэж дандаа бодогддог. 

Хотод манайх шиг мкв-тай байрны үнэ ойролцоогоор 500 саяас 1 тэрбум төгрөг байгаа, тийм үү. Харин Монгол гэрээ тултал нь гоё хийхэд 100 сая гаруй болно. Монгол гэрээ трэндболгож залуу хүмүүс банкны зээл дарахгүйгээр сайхан орчинтой гэрээ тохижуулаад амьдарч болох юм шүү гэдгийг олон хүнд мэдүүлмээр байна. 

МОНГОЛДОО ТЭМЦЭЭРЭЙ  

Ер нь хийе, бүтээе гэсэн хүсэл байвал хүн хаана ч байсан тааваараа сайхан амьдрах боломжтой гэдгийг мэдэрч, Монголдоо, эх орондоо сэтгэл тайван, сэтгэл хангалуун жаргаж амьдарч байна. 

Хүүхдүүд маань сургууль цэцэрлэгтээ дуртай, эрүүл цэвэр агаарт өсөж торниж, монгол ёс уламжлал, соёлоо өөрийн биеэр мэдэрч таньж байна. Хөдөө гадаагаар зугаалж, малын бэлчээр, уул уснаасаа энерги аваад аз жаргалтай өсөжбуйг харах бүртээ Монголдоо ирсэн шийдвэрээ зөв байсан гэж боддог. Хань маань хувиараа зураг төсөл боловсруулж, өөрийн ур чадвар, сэтгэлээ шингээсэн бүтээлүүдээ хийж байгаа учраас, ажлын ачаалалд дарагдах биш, ажилдаа дурлаж ажилладаг болсон. Гэр бүлдээ хангалттай цаг гаргаж чаддаг болсон байна. Миний хувьд ч гэсэн иогийн багшаар ажиллаж, өөрийгөө хөгжүүлж, бусдад эерэг нөлөө түгээх боломжтой болсон. Ажлынхаа хажуугаар хүүхдүүдээ сургууль, цэцэрлэг, сургалтууд руу нь хүргэж байгаа. Энэ байгаа амьдралдаа үнэхээр сэтгэл хангалуун явна. 

Гадаадад байгаа олон Монголчууд Монгол руугаа буцахаар “ажлын байр ховор, амьдрал эхлүүлэхэд хэцүү” гэж ярьдаг. Гэхдээ зоригтойгоор хайж эрэлхийлж, хийх зүйлээ олж чадсан хүн хаана ч байсан амьдралаа босгох бүрэн боломжтой гэдгийг бид өөрийн энэ туршлагаараа нотолсон, харуулсан гэж бодож байна. Боломж үнэн хэрэгтээ хаа сайгүй байдаг, харин түүнийг олж харах сэтгэл, зориг л хэрэгтэй юм билээ. 

Мандах наран зvгтнутаг минь байдаг юм аа 

Маргах юмгvй тэнд дулаахан байдаг юм аа 

Мал нь тогтуухан хvн нь аядуухан 

Мандах наран зvгтнутаг минь байдаг юм аа… гэх сэтгэлийн дуудлага болсонсайхан дууны мөртөөр өөрийн гэр бүлийн Монголдоо тэмцсэн түүхээ дуусгаж байна. Ярилцлагынхаа төгсгөлд Дэлхийд тархсан элэг нэгт ахан дүүстээхандаж хэлэхэд Монголдоо тэмцээрэй…  

Барилга МН сэтгүүлийн 187 дахь дугаараас ...