Сургуулийн орчны эрүүл мэндийн аюулгүй байдлыг хөндөх нь

“Хүн юу иднэ, тийм л байдаг” хэмээх Германы философич Людвиг Фейербах хэлсэн байдаг. Харин өнөөдөр идэж буй зүйлдээ төдийгүй амьдарч, амьсгалж буй орчиндоо ч анхаарах шаардлагатай болжээ. Дэлхийн хүн ам өдөр тутмынхаа цагийн 90 орчим хувийг дотоод орчинд өнгөрүүлдэг гэх судалгаа бий. Манай улсын хувьд хүйтэн уур амьсгалаас шалтгаалан энэ үзүүлэлт илүү өндөр байх магадлалтай. 

Ялангуяа хүүхдүүд өдөрт 8–10 цагийг сургууль, цэцэрлэгийн орчинд өнгөрөөж байна. 

Тэгвэл “Тэдний сурч, хүмүүжиж буй орчин аюулгүй юу? ” гэсэн асуултад хариулт хайж энэхүү “Хөндөх сэдэв” нийтлэлийг хүргэж байна.

"Шинэ үнэр" үү… ЭСВЭЛ

Хичээлийн шинэ жил эхлэхтэй зэрэгцэн сургуулийн коридор, цэцэрлэгийн анги танхимд “шинэ будгийн үнэр” ханхалдаг. Олон хүн үүнийг цэвэрхэн, шинэ орчны илэрхийлэл гэж хүлээж авдаг ч мэргэжилтнүүдийн үзэж буйгаар энэ үнэр нь будаг, лак, наалдамхай материалаас ялгардаг химийн бодисын шинж тэмдэг байж болзошгүй аж.

Ялангуяа дэгдэмхий органик нэгдлүүд (VOC) гэх химийн бодисууд засварын дараах эхний хэдэн долоо хоногт хамгийн өндөр хэмжээнд агаарт тархдаг байна. Эдгээр бодис нь толгой өвдөх, нүд хорсох, амьсгалын зам цочроохоос эхлээд удаан хугацаанд өртөх тохиолдолд дархлаа, мэдрэлийн тогтолцоонд нөлөөлөх эрсдэлтэй гэж олон улсын судалгаанд дурджээ.

Сургууль, цэцэрлэг засвараа 8 дугаар сарын 1 гэхэд дуусгах журамтай. Гэвч засвар ихэвчлэн 8 дугаар сарын дунд үеэс эхэлж, 9 дүгээр сарын 1-нд шахуу дуусдаг. 

Олон улсад сургуулийн барилгад засвар хийсний дараа 14–21 хоног тасралтгүй агааржуулалт хийх “flush-out” үе шатыг мөрддөг. Харин Монголд сургууль, цэцэрлэгийн засвар наймдугаар сарын сүүлээр дуусаж, маргааш нь хүүхэд хүлээн авах тохиолдол түгээмэл хэвээр байна.

Стандартаас 800 ДАХИН ИХ ХОР

Монголын зах зээлд худалдаалагдаж буй зарим будгаас олон улсын зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс хэдэн зуу дахин өндөр хар тугалга илэрсэн талаар мэргэжилтнүүд анхааруулсаар иржээ.

Олон улсын жишгээр будган дахь хар тугалгын агууламж 90 ppm-ээс хэтрэх ёсгүй. Гэтэл 2017 онд IPEN болон Монголын түнш байгууллагуудын хийсэн “Lead in Solvent-Based Paints for Home Use in Mongolia” судалгаагаар Монголд худалдаалагдаж байсан шар өнгийн тосон будгаас 71,000 ppm хар тугалга илэрсэн байна. 

Хар тугалга нь хүүхдийн мэдрэлийн тогтолцоонд хүчтэй нөлөөлдөг хүнд металлд тооцогддог. Ялангуяа бага насны хүүхдийн тархи хөгжлийн идэвхтэй үедээ байдаг тул өртөмтгий байдаг аж.

Судлаачдын үзэж буйгаар хар тугалгын өртөлт нь хүүхдийн танин мэдэхүй, суралцах чадварт сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй байдаг. Судалгаагаар хар тугалгын удаан хугацааны өртөлт нь:

●    суралцах чадвар буурах,

●    анхаарал төвлөрөл сулрах,

●    зан төлөвийн өөрчлөлт,

●    оюуны хөгжлийн саатал зэрэг эрсдэлтэй холбоотой байж болзошгүйг тогтоожээ.

Г.Гантуяа: (АШУҮИС-ийн Нийгмийн эрүүл мэндийн сургуулийн багш, доктор) 

“Сургуулийн орчин дахь CO2 болон VOC-ийн хэмжээ зөвшөөрөгдөх түвшнээс давсан тохиолдол бий. Энэ нь хүүхдийн анхаарал төвлөрөл, дархлаанд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй.” 

"Тодорхойгүй" 95 ХУВЬ

Монгол Улсад жилд 100–120 хүүхэд цусны хорт хавдар гэсэн онош сонсож байна. Үүний:

●    40–45% нь цусны цочмог хавдартай.

●    55–60%-д нь лейкеми оношлогддог.

ЭХЭМҮТ-ийн мэдээлснээр, цусны хорт хавдар туссан хүүхдүүдийн ердөө 5 хувь нь л удамшил буюу гентэй холбоотой байдаг. Харин үлдсэн 95 хувийнх нь шалтгаан тодорхойгүй байна. Энэхүү "тодорхойгүй" шалтгааны цаана сургууль, цэцэрлэгийн орчин дахь химийн бодис, хортой будаг нөлөөлж байгааг үгүйсгэх аргагүй юм. Мэргэжилтнүүдийн үзэж буйгаар орчны хүчин зүйл, химийн бодисын удаан хугацааны өртөлт нь эрсдэлийг нэмэгдүүлэх магадлалтай байна. 

2021 оны салбарын судалгаагаар хүүхдийн хавдрын тохиолдлын дийлэнх хувийг цусны хавдар эзэлж байгааг дурдсан байна. Монголд 0–19 насны хүүхдийн хорт хавдрын тохиолдлын 37 хувийг цусны хорт хавдар буюу лейкеми эзэлж байгааг салбарын судалгаанд дурдсан байна. Мэргэжилтнүүдийн үзэж буйгаар орчны хүчин зүйлс, химийн бодисын удаан хугацааны өртөлт нь эрсдэлийг нэмэгдүүлж болзошгүй ажээ.

Б.Хишигжаргал (ЭХЭМҮТ-ийн Цусны эмгэг судлалын тасгийн эрхлэгч) 

"Сүүлийн жилүүдэд хүүхдийн цусны хорт хавдар эрс залуужиж байна. Шалтгааныг нь судлахад 90 гаруй хувь нь гадны нөлөө буюу химийн хордлого байдаг. Эцэг эхчүүд засвар хийсэн шинэ байранд хүүхдээ шууд оруулах, сургууль цэцэрлэгийн засварын дараах агааржуулалтыг дутуу хийх нь цусан дахь үүсгүүр эсийг гэмтээх гол хүчин зүйл болж байна."

Сургуулийн орчинд хамгийн түгээмэл ашиглагддаг хямд будгаас ялгардаг Формальдегид нь ДЭМБ-ын тодорхойлсноор нэгдүгээр зэргийн хорт хавдар үүсгэгч юм.

Эрүүл мэндийн судлаачид химийн бодисын удаан хугацааны өртөлт нь хүүхдийн дархлаа, амьсгалын зам болон цус төлжүүлэх тогтолцоонд нөлөөлөх эрсдэлтэй тул сургалтын орчны аюулгүй байдлыг онцгой анхаарах шаардлагатай гэж үзэж байна.

Судлаачдын үзэж буйгаар хар тугалгын өртөлт нь хүүхдийн танин мэдэхүй, суралцах чадварт сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй байдаг.  Мөн Монгол хүүхдийн цусан дахь хар тугалгын хэмжээ олон улсын зөвлөмж түвшнээс өндөр байгааг дурдсан байдаг. 

Мэргэжилтнүүдийн үзэж буйгаар импортын бүтээгдэхүүний химийн найрлагад тогтмол лабораторийн хяналт хийх тогтолцоо сул байгаа нь гол эрсдэлийн нэг болжээ.

ХЯНАЛТГҮЙ ТЕНДЕР

Тендер шалгаруулалтад хамгийн хямд үнийн санал давамгайлдаг нь эрүүл мэндэд аюулгүй, чанартай материал ашиглах боломжийг хязгаарлаж байгааг салбарынхан хэлдэг.

Зарим тохиолдолд их засварын төсвөөс будгийн материалд маш бага зардал тусгадаг нь чанаргүй бүтээгдэхүүн сонгох нөхцөл болдог байна.

Барилгын материалын химийн шинжээч С.Мөнхжаргал:

“Барилгын материалын аюулгүй байдлыг зөвхөн үнэ биш, хүний эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөөгөөр нь үнэлдэг тогтолцоо шаардлагатай.”

Сургуулийн их засварын төсөв жилээс жилд нэмэгдэж байгаа ч чанарт ахиц гарсангүй. 2025 онд сургууль, цэцэрлэгийн засварт 20.5 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн байна.

●    Хэнтий аймгийн нэг сургуулийн засвар 650 сая төгрөг болсон байхад Архангай аймагт 100 сая төгрөгөөр их засвар хийжээ.

●    Их засварын төсвөөс ердөө 3–4 сая төгрөгийг будганд зарцуулдаг. Ийм бага төсвөөр чанартай, эрүүл мэндэд аюулгүй будаг авах боломжгүй бөгөөд ихэвчлэн гарал үүсэл, химийн найрлага нь тодорхойгүй хямд бүтээгдэхүүн найрлага нь тодорхойгүй хямд будгууд ашиглаж байна.

"90 ppm" Олон улсын ЖИШИГ

Олон улсад сургууль, цэцэрлэгийн дотоод орчны аюулгүй байдлыг тусгай стандартаар зохицуулдаг.

АНУ, Канад, Европын холбооны орнууд сургууль, цэцэрлэгт ашиглах будгийн хар тугалгын хэмжээг хатуу хязгаарласан байдаг.

Мөн LEED зэрэг ногоон барилгын стандартын хүрээнд:

●    бага VOC ялгаруулдаг материал ашиглах,

●    засварын дараах агааржуулалтын хугацааг мөрдөх,

●    дотоод орчны агаарын чанарыг лабораториор хэмжих шаардлагуудыг хэрэгжүүлдэг.

Зарим оронд сургууль ашиглалтад орохоос өмнө:

●    формальдегид,

●    PM2.5 тоосонцор,

●    CO2,

●  VOC-ийн хэмжээг хөндлөнгийн лабораториор шалгуулж, стандарт хангаагүй тохиолдолд үйл ажиллагаа эхлүүлэхийг хориглодог байна.

Жонсара Рут болон Алисон Мирс (Parsons School of Design, Healthy Materials Lab-ийн үүсгэн байгуулагчид) 

"Бид Монголын сургуулиудад хэмжилт хийхэд дотоод орчны агаар гаднах агаараас илүү бохирдолтой гарсан. Барилгын материалыг зөвхөн үзэмж, үнээр биш 'Хүний эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөө'-гөөр нь сонгох шинэ соёлыг Монголд нэвтрүүлэх шаардлагатай."

Бид юуг СУРАЛЦАХ ВЭ?

Мэргэжилтнүүдийн үзэж буйгаар асуудлыг шийдэхийн тулд дараах өөрчлөлт шаардлагатай байна. "цаг хугацаа" болон "стандарт". 

1.    Засварын хугацааг өөрчлөх

Сургууль, цэцэрлэгийн засварыг зуны эхэнд эхлүүлж, хичээл эхлэхээс өмнө дор хаяж 3–4 долоо хоногийн агааржуулалтын хугацаа төлөвлөх шаардлагатай байна.

2.    Хяналтын тогтолцоог сайжруулах

Импортын барилгын материалд химийн найрлагын тогтмол шинжилгээ хийж, лабораторийн хяналтыг бодитоор хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.

3.    Стандартыг шинэчлэх

Дотоод орчны агаарын чанарын стандартыг олон улсын жишигт нийцүүлэн шинэчилж, хүүхдийн байгууллагад ашиглах материалын тусгай шаардлага тогтоох шаардлагатай гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна.

4.    Иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх

Эцэг эхчүүд ашиглаж буй материалын сертификат, “Low VOC”, “Lead-free” зэрэг баталгаажуулалтыг шаардаж, сургуулийн орчны аюулгүй байдалд идэвхтэй хяналт тавих хэрэгтэйг судлаачид онцолж байна.

Дэлхийн жишигт хүүхдийн эрүүл мэнд бол "зардал" биш, харин улс орны хамгийн үнэ цэнэтэй "хөрөнгө оруулалт" гэж үздэг.

Хэн ЮУ хэлэв…

Сүүлийн үед энэ асуудлыг бодлогын түвшинд хөндөж эхэлжээ. 

Монгол Улсын Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд Л.Энх-Амгалан:

“Сургууль, цэцэрлэгүүд засвартаа хорт хавдар үүсгэгч будаг, барилгын материал хэрэглэж байна. Хүүхдүүд хорт хавдар үүсгэх орчинд сурч болохгүй. Мэргэжлийн хяналтын байгууллагыг сэргээх хэрэгтэй” хэмээн мэдэгдэж байсан.

Мөн 2026 оны тавдугаар сард Монгол Улсын Их Хурал “Сургуулийн орчны эрүүл мэнд, аюулгүй байдлын тухай” хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэлсэн нь асуудлыг хууль эрх зүйн түвшинд авч үзэх эхлэл болж байна.

ХАМГААЛЪЯ 

Сургуулийн засвар бол нүд хуурсан “өнгө засах” ажил биш юм. Харин хүүхэд хамгаалал, эрүүл аюулгүй орчны асуудал..

Хүүхдүүд аюулгүй орчинд сурах эрхтэй.